Gera ekki neitt

Ef allt væri eðlilegt – núna þegar næstum níu ár eru liðin frá fjármálahruninu – þá hefði íslenska ríkið fyrir löngu hafist handa við að hefja sölu á eignarhlutum sínum í bönkunum. Svo er hins vegar ekki. Þess í stað er ríkið enn alltumlykjandi á fjármálamarkaði en sú fjárhæð sem það er með bundið sem eigið fé í bönkunum nemur um nítján prósentum af landsframleiðslu. Slík staða þekkist hvergi í hinum vestræna heimi. Þrátt fyrir ítrekaðar yfirlýsingar stjórnvalda um að til standi, þegar hagfelld og æskileg skilyrði eru fyrir hendi, að grynnka á eignarhlutum ríkisins í bankakerfinu hefur ekkert gerst – þvert á móti hafa umsvif þess aukist eftir að Íslandsbanki féll í skaut ríkisins í ársbyrjun 2016.

Ekki verður séð að bankarnir skili skattgreiðendum, sem bera í reynd ábyrgð á rekstri á bankanna, eðlilegri arðsemi af starfsemi sinni. Fram kemur í nýrri skýrslu Bankasýslu ríkisins að þótt arðsemi stóru bankanna af reglulegum rekstri hafi batnað lítillega í fyrra – hún var að meðaltali 6,4 prósent – þá uppfyllir hún ekki arðsemiskröfu ríkisins til lengri tíma litið. Arðsemi bankanna er með öðrum orðum litlu meiri en ávöxtun af áhættulausri fjárfestingu í ríkisskuldabréfum. Ein leið til að bregðast við þessari stöðu væri að ráðast í frekari ráðstafanir til að minnka eigið fé bankana og greiða það út til ríkisins. Þrátt fyrir slíkar aðgerðir yrðu bankarnir eftir sem áður þeir best fjármögnuðu í Evrópu.

Lítil umræða fer samt fram um þann fórnarkostnað sem fylgir því fyrir ríkið að vera með um 500 milljarða bundna sem eigið fé í bönkunum í stað þess að ráðstafa þeim fjármunum, svo dæmi sé tekið, til niðurgreiðslu skulda eða fjárfestingar í innviðum. Ljóst er að hægt væri að lækka árlegar vaxtagreiðslur ríkissjóðs um tugi milljarða með sölu á eignarhlutum í bönkunum. Á það er bent í skýrslu Bankasýslunnar að hlutur ríkissjóðs í eigin fé bankanna sé um 35 prósent af heildarskuldum ríkisins. Í tilfelli annarra evrópskra ríkja sem þurftu einnig að koma bönkum til aðstoðar í alþjóðlegu fjármálakreppunni – Belgíu, Bretlands, Grikklands, Hollands og Írlands – er þetta hlutfall á bilinu 2 til 7 prósent. Ólíkt Íslandi hafa yfirvöld þessara ríkja talið réttast að hefjast handa við að losa um hluti sína í áhættusömum fjármálafyrirtækjum. Íslensk stjórnvöld eru á öðru máli.

Í hartnær átta ár hefur eignarhald á fjármálakerfinu verið annaðhvort í höndum ríkisins eða kröfuhafa gömlu bankanna. Í hvorugu tilfelli getur verið um að ræða æskilega langtímaeigendur að kerfislega mikilvægustu fyrirtækjum landsins. Fyrirhugað hlutafjár­útboð og tvíhliða skráning Arion banka – á Íslandi og í Svíþjóð – mun hins vegar breyta þessari mynd. Virkir eigendur munu koma að bankanum, með sýn á hverju þurfi að breyta og hvað að bæta í rekstrinum.

Miklir hagsmunir eru í húfi fyrir stjórnvöld að vel takist til enda mun skráning Arion banka leggja grunn að verðmyndun annarra íslenskra banka og ryðja brautina fyrir ríkið til að hefja löngu tímabært söluferli á hlutum sínum í Íslandsbanka og Landsbankanum. Ekki er þó ástæða til að gera sér of miklar væntingar. Reynslan hefur sýnt að stjórnvöld hafa ítrekað skilað auðu í þeim efnum og virðast hafa tekið þann pól í hæðina að það sé best að gera ekki neitt. Það er í sjálfu sér ákveðin stefna.