Kynnir þrettán að­gerðir gegn brotastarfsemi

„Brot á vinnumarkaði eru ólíðandi og mikilvægt er að grípa til öflugra aðgerða til að vinna gegn skipulagðri brotastarfsemi, mansali og félagslegum undirboðum. Stefnan og aðgerðaáætlunin marka tímamót og vinnsla þeirra sýnir hversu miklum árangri gott samstarf getur skilað,“ segir Ragnar Þór Ingólfsson, félags- og húsnæðismálaráðherra í tilkynningu frá ráðuneytinu.

Brot með kerfisbundnum hætti

Með brotastarfsemi á innlendum vinnumarkaði er átt við athafnir sem brjóta gegn lögum og reglum og sem framkvæmdar eru með kerfisbundnum hætti fyrir fjárhagslegan ávinning þannig að launafólk er misnotað eða samkeppnisstaða skert.

Dæmi um slík brot eru félagsleg undirboð, fölsun reikninga eða bókhalds tengt vinnu launafólks, ólöglegar ráðningar eða greiðsla launa utan skráningar, misnotkun á starfs- og dvalarleyfum, mansal í vinnu, sem og önnur alvarleg og ítrekuð brot gegn öryggi, heilbrigði eða félagslegum réttindum starfsfólks á vinnumarkaði.

Stefnan og aðgerðaáætlunin gilda frá árinu 2026 til 2028 og innihalda framtíðarsýn, meginmarkmið og aðgerðir í þrettán liðum sem sjá má að neðan.

Aðgerðir til að ná fram markmiði um öfluga greiningu og miðlun gagna

1. Gerð verður hagkvæmisathugun á því að tryggja samstarfsvettvangi eftirlitsaðila gegn brotastarfsemi á vinnumarkaði sameiginlega húsnæðisaðstöðu til að veita eftirlitsaðilum betra tækifæri til að vinna saman að málum, bæði hvað varðar skipulagningu eftirlits, greiningu og við rannsókn mála. Í kjölfarið verður gerð tilraun þar sem vinna hópsins fer fram í sameiginlegu húsnæði, svo sem tvo daga í viku, en slíkt fyrirkomulag byggir á reynslu annarra ríkja af sambærilegri vinnu.
2. Geta til eftirlits og færni til að greina fölsuð skilríki og grunnskjöl verður efld. Skoðað verður að koma á fót miðlægri einingu innan lögreglunnar sem sinnt getur rannsókn á skilríkjum og á öðrum auðkennum, sem og grunnskjalarannsóknum.
3. Aðgerðir til að ná fram markmiði um vandaða útgáfa dvalar- og atvinnuleyfa sem mætir þörfum á vinnumarkaði
4. Skilvirkni við afgreiðslu dvalar- og atvinnuleyfa verður aukin með skýrri upplýsingagjöf og leiðbeiningum til fyrirtækja og einstaklinga.
5. Virk skimun fyrir mögulegri brotastarfsemi og mansali verður viðhöfð við afgreiðslu umsókna um dvalar- og atvinnuleyfi. Mögulegum áhættuþáttum verður fylgt eftir með áframhaldandi vöktun, vinnustaðaheimsóknum eða hnitmiðaðri fræðslu gagnvart hlutaðeigandi. Heimilt verður að tryggja hraða afgreiðslu umsókna frá traustum atvinnurekendum.
6. Dvalarleyfi fyrir þolendur mansals og hugsanlega þolendur mansals verður styrkt.
7. Aðgerðir til að ná fram markmiði um aukna skilvirkni í beitingu viðurlaga við brotum á vinnumarkaði
8. Könnuð verður nauðsyn þess að lögfesta viðurlög vegna brota á lágmarkskjörum launafólks. Skýrslu vegna þessa verður skilað til félags- og húsnæðismálaráðherra síðar á árinu.
9. Keðjuábyrgð verður endurskoðuð og styrkt, meðal annars með skilvirkara eftirliti til að sporna gegn félagslegum undirboðum. Greint verður hvernig hægt sé að innleiða keðjuábyrgð þannig að hún nái yfir stærri verklegar framkvæmdir.
10. Aðgerðir til að ná markmiði um aukna fræðslu og vitund um réttindi og skyldur á vinnumarkaði
11. Ráðist verður í vitundarvakningu um áhrif undirboða og brotastarfsemi á vinnumarkaði, þar á meðal vinnumansali.
12. Aukið verður við fræðslu um ábyrgð, réttindi og skyldur vinnuveitanda, meðal annars hvað varðar samskipti við launafólk og verktaka, sem og um réttindi og skyldur þeirra sem hyggjast stofna fyrirtæki. Sérstök fræðsla um íslenskan vinnumarkað og lagaumhverfi hans verður í boði fyrir innflytjendur sem vilja starfa sjálfstætt eða stofna fyrirtæki.
13. Tryggt verður að þeim sem er veitt atvinnuleyfi fái fræðslu um þau réttindi og skyldur sem tengjast leyfinu og störfum á íslenskum vinnumarkaði og hvaða bjargir séu fyrir hendi telji fólk á sér brotið. Aukið verður við fræðslu um ábyrgð og skyldur atvinnurekanda sem óska eftir að ráða starfsfólk utan EES.

Í tilkynningunni segir að aðgerðirnar byggi á fimm markmiðum. Samstarf sem þegar er viðhaft í gegnum samstarfsvettvang eftirlitsaðila gegn brotastarfsemi á vinnumarkaði verði eflt með miðlun upplýsinga, greiningu gagna og samræmdu eftirliti sem byggir á greiningu um hvar líklegast sé að brot eigi sér stað. Skilvirk eftirfylgni verði með ábendingum um brot og brotum sem upp koma og ábyrgðarsvið hverrar stofnunar verður skýrt.

„Um er að ræða samstarfsvettvang sem Lögreglan, Skatturinn og Vinnueftirlit ríkisins hafa með sér undir forystu Vinnueftirlitsins. Samstarfsvettvangurinn var lögfestur með lagabreytingum sem tóku gildi 1. janúar 2025 og heimilt er að stækka hann með samningi við aðrar stofnanir. Markmiðið er að efla og samræma eftirlit stofnananna, meðal annars með sameiginlegu eftirliti og eftirfylgni og stuðla þannig að allir aðilar á vinnumarkaði fari að ákvæðum laga, reglugerða og kjarasamninga,“ segir í tilkynningunni.

Samráð og samstarf aðila vinnumarkaðarins við samstarfsvettvang eftirlitsaðila verði tryggt en það felist meðal annars í því að hægt verði að deila upplýsingum og gögnum og ræða þau mál sem komi upp við eftirlit á vinnumarkaði.

„Samstarfsvettvangur eftirlitsaðila verður kynntur fyrir starfsfólki stofnana, sveitarfélaga og aðilum vinnumarkaðarins til að tryggja að þekking og miðlun upplýsinga fari fram. Öruggar tilvísanir frá stofnunum til samstarfsvettvangsins verða tryggðar, til dæmis með ábendingahnappi eða annarri öruggri miðlun milli aðila.“

Unnið í breiðum hópi

Að vinnu við stefnuna komu fulltrúar frá eftirfarandi aðilum:

ASÍ, BHM, BSRB, Félags- og húsnæðismálaráðuneytinu, Ríkislögreglustjóra, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Samtökum atvinnulífsins, Skattinum, Útlendingastofnun og Vinnueftirlitinu.

Jafnframt komu að vinnunni forsætisráðherra, félags- og húsnæðismálaráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra og dómsmálaráðherra.

Samstarfsnefnd stjórnvalda og samtaka aðila vinnumarkaðarins um aðgerðir gegn brotastarfsemi á vinnumarkaði var skipuð á grundvelli lagabreytinga sem tóku gildi þann 1. janúar 2025.

• Stefna_stjornvaldaPDF3.3MB
  Sækja skjal