Donald Trump hugsar ekki með strategískum hætti. Hann hugsar heldur ekki í sögulegu eða landfræðilegu samhengi, né heldur á rökréttan hátt. Hann tengir ekki saman ákvarðanir sem hann tekur einn daginn við atburði sem eiga sér stað vikum síðar. Hann veltir því ekki fyrir sér hvernig hegðun hans á einum stað hefur áhrif á viðbrögð annarra á öðrum stöðum.
Hann íhugar ekki víðtækari afleiðingar ákvarðana sinna. Hann tekur enga ábyrgð þegar þær fara úrskeiðis. Þess í stað lætur hann duttlunga og hvatvísi ráða för. Og þegar hann skiptir um skoðun bregst hann einfaldlega við með því ljúga um það sem hann sagði eða gerði áður.
Undanfarna fjórtán mánuði hafa fáir erlendir leiðtogar getað viðurkennt að einstaklingur án nokkurrar stefnu geti í raun gegnt embætti forseta Bandaríkjanna. „Hann hlýtur að hugsa lengra en líðandi stund,“ hafa sérfræðingar í alþjóðastjórnmálum hugsað með sér. „Það getur ekki annað verið en að hann sé að fylgja einhverri hugmyndafræði, ákveðnu mynstri eða áætlun,“ hvísla erlendir stjórnmálamenn sín á milli. Hugtök á borð við einangrunarstefnu og heimsvaldastefnu eru dregin fram í viðleitni til að setja gjörðir hans í sögulegt samhengi. Alvöruþrungnar greinar hafa verið skrifaðar um meint mikilvægi Grænlands, svo dæmi sé tekið, líkt og áhugi Trumps á þessari eyju á Norðurslóðum byggðist á öðru en því að hún virðist óvenju stór á Mercator-landakortum.
Í þessari viku þá brast hins vegar eitthvað. Þótt Trump sjálfur virðist ekki skilja tengsl fortíðar og nútíðar, gera aðrir það. Þeir sjá að ákvarðanir sem hann tók, án þess að geta síðar útskýrt þær, hafa leitt til þess að Hormuz-sundið hefur verið lokað vegna tundurdufla sem Íranar hafa lagt og drónaárása sem þeir standa að. Aðrir þjóðarleiðtogar sjá olíuverð hækka um allan heim og skilja að það er bæði erfitt og hættulegt fyrir bandaríska sjóherinn að leysa þann vanda. Þeir heyra jafnframt forsetann ausa úr skáli reiði sinnar, eins og hann hefur gert svo oft áður, þegar hann reynir að velta ábyrgðinni yfir á aðra og hóta þeim ef þeir verða ekki við kröfum hans.
Hann skilur heldur ekki hvernig fyrri ákvarðanir hans hafa mótað almenningsálit í þeirra löndum eða skaðað hagsmuni þeirra. En þau hafa ekki gleymt því, og taka það alvarlega.
Trump sagði í samtali við Financial Times um liðna helgi að Atlantshafsbandalagið (NATO) stæði frammi fyrir „mjög slæmri“ framtíð ef það tæki ekki þátt í að opna sundið og virðist þar með hafa gleymt því að það voru Bandaríkin sjálf sem stofnuðu bandalagið og hafa leitt það allt frá árinu 1949. Hann hefur einnig lýst því yfir að hann sé ekki að biðja, heldur skipa, sjö ríkjum að taka þátt, án þess þó að tilgreina sérstaklega hver þau eru. Um borð í forsetaþotunni, Air Force One, á leið frá Flórída til Washington, sagði hann: „Ég krefst að þessi ríki komi og verndi sitt eigið landsvæði, því þetta er þeirra landsvæði. Þetta er staðurinn sem þau fá orkuna sína frá.“ Í reynd er þetta ekki þeirra landsvæði og það er honum sjálfum að kenna að ekki er lengur hægt að flytja orkuna sem þaðan hefur komið.
Í huga Trumps eru þessar hótanir réttlætanlegar. Hann stendur frammi fyrir vandamáli og vill að önnur ríki leysi það. Hann virðist hvorki muna né láta sig varða hvað hann sagði við þessa sömu leiðtoga í síðasta mánuði eða í fyrra. Hann skilur heldur ekki hvernig fyrri ákvarðanir hans hafa mótað almenningsálit í þeirra löndum eða skaðað hagsmuni þeirra. En þau hafa ekki gleymt því, og taka það alvarlega.
Þau muna að í fjórtán mánuði hefur forseti Bandaríkjanna lagt á þessi lönd tolla, gert lítið úr öryggisáhyggjum þeirra og ítrekað móðgað þau. Strax í janúar 2020 sagði Trump við nokkra evrópska embættismenn: „Ef ráðist verður á Evrópu munum við aldrei koma ykkur til hjálpar.“ Í febrúar 2025 sagði hann við forseta Úkraínu, Volodómír Selenskí, að hann hefði engan rétt til að búast við stuðningi, því „þú ert ekki með nein spil á hendi.“ Trump gerði gys að Kanada sem „51. ríkinu“ og kallaði bæði núverandi og fyrrverandi forsætisráðherra landsins „landstjóra“. Hann hélt því ranglega fram að bandalagsherir í Afganistan hefðu „haldið sig aðeins til baka, aðeins frá fremstu víglínu“, sem vakti eðlilega mikla reiði meðal fjölskyldna þeirra hermanna sem féllu í bardögum eftir að NATO virkjaði 5. grein sáttmálans – í fyrsta og eina skiptið – til stuðnings Bandaríkjunum. Hann kallaði Breta „fyrrum öflugan bandamann“ eftir að þeir neituðu að taka þátt í fyrstu árásinni á Íran. Þegar rætt var um að senda flugmóðurskip til átaka við Persaflóa fyrr í þessum mánuði gerði hann lítið úr því á samfélagsmiðlum og sagði: „Við þurfum ekki fólk sem gengur í stríð eftir að við höfum þegar unnið það!“
Witkoff hefur kynnt sig fyrir evrópskum leiðtogum sem hlutlausan aðila, einhvers staðar á milli NATO og Rússlands, rétt eins og Bandaríkin væru ekki stofnandi og leiðandi afl innan NATO og öryggi Evrópu skipti Bandaríkjamenn engu sérstöku máli.
Á köflum hefur þessi ósmekklega orðræða þróast yfir í eitthvað enn alvarlegra. Fyrir síðari embættistöku sína gaf Trump í skyn að hann útilokaði ekki að beita hervaldi til að innlima Grænland, sem tilheyrir Danmörku, nánum bandamanni í NATO. Í fyrstu var þetta litið á sem ögrun eða brandara. En í janúar 2026 höfðu ummæli hans, bæði sem hann lét falla opinberlega og í einkasamtölum, orðið til þess að Danir töldu sig þurfa að undirbúa mögulega innrás af hálfu Bandaríkjanna. Danskir leiðtogar þurftu að velta fyrir sér hvort her þeirra myndi skjóta niður bandarískar flugvélar, drepa bandaríska hermenn og mögulega sjálfir falla fyrir þeirra hendi. Sú hugsun var svo átakanleg að sumir hafa enn ekki náð sér. Í Kaupmannahöfn fyrir nokkrum vikum var mér sýnt danskt smáforrit sem upplýsir notendur um hvaða vörur eru bandarískar, svo þeir geti forðast að kaupa þær. Á þeim tíma var það vinsælasta app landsins.
Hið efnahagslega tjón af völdum stefnu Trumps er heldur enginn brandari. Á árinu 2025 lagði hann tolla á Evrópu, Bretland, Japan og Suður-Kóreu, oft af handahófi – eða einfaldlega af duttlungum – og án þess að skeyta nokkuð um afleiðingarnar. Hann hækkaði tolla á Sviss vegna persónulegrar óánægju með svissneska forsetann, en lækkaði þá aftur eftir að viðskiptasendinefnd færði honum gjafir, þar á meðal gullstöng og Rolex-úr. Hann hótaði að leggja 100 prósenta toll á Kanada ef landið dirfðist að gera viðskiptasamning við Kína. Á sama tíma, án þess að láta auðvitað hugsanlega hagsmunaárekstra trufla sig, átti hann í viðræðum um viðskiptasamning við Víetnam á meðan sonur hans, Eric Trump, var að ganga frá 1,5 milljarða dala fjárfestingarverkefni þar í landi.
Evrópuríki hefðu mögulega getað þolað þessa móðgandi orðræðu af hans hálfu, og jafnvel viðskiptatjónið sem þau hafa orðið fyrir, ef ekki væri fyrir þá raunverulegu ógn sem Trump hefur skapað fyrir öryggi þeirra. Þrátt fyrir allt tal sitt um frið þá hefur hann á þessum fjórtán mánuðum verið valdur af aukinni árásargirni Rússa. Hann stöðvaði hernaðar- og fjárhagsaðstoð við Úkraínu og gaf Vladimir Pútín nýja von um sigur. Steve Witkoff, sérstakur erindreki og hans helsti samningamaður, fór að ræða opinskátt mögulega viðskiptasamninga milli Bandaríkjanna og Rússlands þrátt fyrir að stríðinu væri ekki lokið og að Rússar hefðu aldrei samþykkt vopnahlé. Witkoff hefur kynnt sig fyrir evrópskum leiðtogum sem hlutlausan aðila, einhvers staðar á milli NATO og Rússlands, rétt eins og Bandaríkin væru ekki stofnandi og leiðandi afl innan NATO og öryggi Evrópu skipti Bandaríkjamenn engu sérstöku máli.
Trump heldur áfram að ráðast á Selenskí og fara með rangfærslur um umfang stuðnings Bandaríkjanna við Úkraínu, sem hann segir ítrekað nema 300 milljörðum dala eða meira. Rétta talan er nær 50 milljörðum dala yfir þrjú ár. Miðað við núverandi stöðu og þróun mála mun Trump eyða þeirri upphæð á þremur mánuðum í Miðausturlöndum í stríði sem hann er að hefja frekar en að reyna að stöðva.
Ef leiðtogar þessara bandalagsríkja teldu að fórnir þeirra myndu skipta einhverju máli hjá ráðamönnum í Washington gætu þeir tekið aðrar ákvarðanir. En flestir eru hættir að leita að einhverri mögulegri rökhugsun í gjörðum Trumps.
Afleiðingarnar af öllu þessu eru augljósar. Forsætisráðherra Kanada, Mark Carney, hefur lýst því yfir að Kanada muni ekki taka þátt í „hernaðaraðgerðum Ísraels og Bandaríkjanna, og mun aldrei gera það.“ Þýski varnarmálaráðherrann Boris Pistorius hefur sagt: „Þetta er ekki okkar stríð, og við hófum það ekki.“ Forsætisráðherra Spánar neitaði að veita Bandaríkjunum aðgang að herstöðvum landsins þegar stríðið braust út. Bretland og Frakkland kunna að senda herskip til að verja eigin stöðvar eða bandamenn við Persaflóa, en hvorugt ríkjanna mun senda hermenn eða sjóliða í hernaðaraðgerðir sem hafnar eru án þeirra samþykkis.
Þetta er ekki hugleysi heldur kalt hagsmunamat. Ef leiðtogar þessara bandalagsríkja teldu að fórnir þeirra myndu skipta einhverju máli hjá ráðamönnum í Washington gætu þeir tekið aðrar ákvarðanir. En flestir eru hættir að leita að einhverri mögulegri rökhugsun í gjörðum Trumps og skilja að hvert sem svo framlag þeirra er þá mun það engu breyta. Innan fárra daga eða vikna þá mun Trump sjálfur ekki einu sinni muna að það hafi átt sér stað.
Lausleg þýðing á grein sem birtist eftir Anne Applebaum á vefsíðu The Atlantic þriðjudaginn 17. mars.
Anne Applebaum er bandarískur sagnfræðingur og blaðamaður og starfar í dag sem pistlahöfundur hjá The Atlantic. Hún er jafnframt með ríkisborgararétt í Póllandi og gift utanríkisráðherra landsins, Radoslaw Sikorski. Hún er meðal annars höfundur bókanna Aurocracy, Inc., Gulag: A History, Red Famine og Twilight of Democracy: The Seductive Lure of Authoritarianism.
