Minni­háttar röskun gæti haft al­var­legar af­leiðingar

Þetta kemur fram í nýrri skýrslu frá varnarmálahugveitunni Vörðu um ógnir vegna dróna á Íslandi. Þar segir að ódýr tækni á almennum markaði geri óvinveittum aðilum hægara um vik að prófa kerfi, valda truflunum og athafna sig undir þeim mörkum sem kalla myndu á viðbragð af hálfu Atlantshafsbandalagsins. 

„Það er á þessu svæði, milli venjulegrar löggæslu og sameiginlegra varna gegn stórri árás, sem helsti veikleikinn í vörnum Íslands er að finna,“ segir í skýrslunni.

Varða gaf út skýrsluna, sem er 24 blaðsíður, á föstudag en þar er ljósi varpað á viðbúnað Íslands gegn hugsanlegum truflunum af völdum dróna, einkum með tilliti til drónabrölts í Norður-Evrópu síðasta sumar.

Atvik við Íslands líklegast vegna mistaka áhugafólks

Þá er þar einnig bent á tvö atvik á Íslandi sem kunna að vekja áhyggjur, annars vegar meint áform sakborninganna í hryðjuverkamálinu um að beita drónum til árása og hins vegar tilkynning um óútskýrða drónaumferð á Keflavíkurflugvelli síðasta haust.

Viðmælendur skýrsluhöfunda gefa þó flestir í skyn að hætta vegna dróna sé lítil og að umræða sem eigi sér stað sé yfirdrifin og of mikið gert úr hættunni, enda sé Ísland víðsfjarri átakasvæðum. Þær uppákomur sem komið hafa upp á Íslandi tengdar drónaflugi gætu helst átt sér stað vegna mistaka áhugafólks eða, í versta falli, illvirkja á eigin vegum, ótengdum fjandsamlegum ríkjum.

Skýrslan, sem er 24 blaðsíður, er unnin í samstarfi við Brooks Tech Policy Institute (BTPI) við Cornell-háskóla. Höfundar hennar eru varnarmálasérfræðingurinn Elizabeth Redmond hjá Homeland Defense Institute og James Patton Rogers, sérfræðingur hjá Brooks Tech Policy Institute, en einnig Sólrún H. Guðmundsdóttir Proppé, sem er greinandi hjá Vörðu, og Kristinn Árni L. Hróbjartsson, einn stofnenda Vörðu.

Skýrslan byggir á viðtölum við fulltrúa íslenskra stofnana sem fara með þjóðaröryggismál, fræðafólk, rekstraraðila innviða og aðra hagsmunaaðila, og hins vegar á heimildavinnu sem tók til innlendrar löggjafar, margvíslegra opinberra skýrslna og gagna, fjölmiðlaumfjöllunar og stefnuskjala frá Evrópusambandinu og Atlantshafsbandalaginu.

Hættan sögð lítil

Fyrst nefna skýrsluhöfundar „varnarpólitíska gloppu“ sem sé meðal annars tilkomin vegna þess að varnarmálaumræða á Íslandi sé „vanþroskuð“ sem kunni að hafa það með sér í för að það taki langan tíma að gera þær stofnanalegu, lagalegu og tæknilegu breytingar sem skýrsluhöfundar telja nauðsynlegar.

„Viðmælendur skýrsluhöfunda nefndu að ólíkt hugarfar og menning innan stofnana, auk óvissu um hvernig ábyrgðarsvið liggja, gætu orðið þrándur í götu nauðsynlegra breytinga, enda falla mál sem snúa að hugsanlegri ógn af völdum drónaflugs nú milli almannavarna, lögreglu og þeirra íslensku aðila sem koma að landvörnum.“

Þá sé einnig óljóst hvar ábyrgðin á mati á drónaógnum liggi. Heildarstefna varðandi dróna er sögð vera hugmynd sem „einhver þurfi að biðja um“ og einn viðmælandi skýrsluhöfunda hafði á orði að „varnarmál fái almennt ekki mikla athygli“.

Aðra gloppu kalla skýrsluhöfundar „viðbragðsgloppuna“ sem felst í því að þær stofnanir sem hafi yfirsýn og aðstöðu til að koma auga á hugsanlega hættulegt drónaflug geti ekki brugðist beint við. Þess í stað fari í gang ferli sem líkja má við að send sé beiðni til lögreglu, sem hefur ein heimild til að bregðast við drónaflugi. Þá sé óskýrt hvenær drónamál eigi að heyra undir lögreglu og hvenær ekki.

Að lokum nefna þau „eftirlitsgloppuna“ sem snýr að því að engin viðvarandi vöktun eða samskiptavettvangur sé til staðar fyrir atvik sem ekki ná því marki að virkja Samhæfingarmiðstöð almannavarna.

„Eins og nú háttar er hvert atvik tengt drónaflugi álitið vera sjálfstætt og ótengt viðameiri þróun. Það þýðir að ekki er til staðar viðvarandi eftirlit og atvikin eru meðhöndluð eins og almennir glæpir og rannsökuð í þeirri röð sem þau eru tilkynnt.“

Aukin valheimild, skýrari ferlar og tíðara eftirlit

Þrennt er lagt til í skýrslunni. Fyrst er lagt til að festir verði skriflegir verkferlar milli lögreglu og þeirra sem fyrst verða varir við drónaflug.

„Í slíkum ferlum þyrfti að skilgreina á hvaða formi upplýsingar eru sendar á milli, hvernig ábyrgð færist milli aðila á ólíkum stigum atviks og útlista hvaða heimildir hver um sig hefur til þess að grípa til aðgerða. Með þessu yrðu boðleiðir styttri og skýrari þannig að hin dreifða eftirlitsgeta nýtist betur til þess að efla samræmd viðbrögð gegn þeirri ógn sem stafar af drónaflugi.“

Þá er lagt til að valdheimildir og fjárveitingar til lögreglu og sérsveitar verði auknar.

„Lagt er til að stjórnvöld tryggi fastar fjárveitingar til þess að tryggja fullnægjandi mönnun, þjálfun og tækjabúnað svo bregðast megi við þeirri öru þróun sem er að eiga sér stað í drónatækni sem almenningi er aðgengileg. Samhliða þarf að skýra í lögum og reglugerðum hvaða aðgerðum lögreglu er heimilt að beita, öðrum en vopnavaldi.“

Að lokum eigi að koma á fót viðvarandi viðbragðs- og samskiptavettvangi, sem byggi til dæmis á núverandi sólarhringseftirliti loftrýmis, fyrir tilvik sem ekki krefjast virkjunar samhæfingarmiðstöðvar almannavarna.

„Núverandi sólarhringsvöktun loftrýmis sýnir að stofnanir landsins hafa getu til þess að sinna slíku verkefni og er lagt til að vöktun vegna drónaflugs verði felld undir sama hatt,“ segir enn fremur.