Getur sið­blinda frá afanum dúkkað upp hjá barna­börnum?

Karakterarnir sem fram komu í Exit-þáttunum um árið voru gott dæmi um náunga sem við flest upplifðum sem vel siðblinda. En voru svo sannarlega að gera það gott.

Enda sagði Nanna Briem geðlæknir í viðtali við Atvinnulífið um þennan hóp að oft væru þetta einmitt einstaklingar sem næðu langt í starfsframa.

Nanna lýsti einkennum siðblindra nokkuð vel; þeir þekkja muninn á réttu og röngu, eru meðvitaðir um afleiðingar gjörða sinna en taka enga ábyrgð á þeim.

Miðað við tölfræðina má ætla að á Íslandi séu nokkur þúsund einstaklingar siðblindir. Sem er heilkenni og skilgreint sem sú persónuleikaröskun sem telst alvarlegust.

Áhugavert viðtal við Nönnu má lesa hér að neðan en spurning dagsins í dag er: Erfist siðblinda?

Því án efa er staðan þessi hjá sumu fólki:

Það er einhver nákominn þeim siðblindur.

Jafnvel maki.

Börn hafa fæðst.

Og jafnvel barnabörn.

Segjum sem svo að kona upplifi að barnsfaðirinn sé svo sannarlega siðblindur. En að börnin séu það ekki. En er fjölskyldan þá hólpin? Eða gæti siðblindan dúkkað upp í barnabörnunum?

Sumir gætu velt fyrir sér:

Ef afinn er siðblindur, getur siðblinda þá hoppað yfir kynslóð og dúkkað upp hjá barnabörnum?

Hér væri einfaldasta svarið að segja: Nei, ekkert siðblindu-gen hefur fundist.

En málið er flóknara en svo.

Því það sem vísindin benda til er að ákveðnir persónuleikaþættir sem tengjast siðblindu geti verið arfgengir. Hins vegar er ekki hægt að segja að siðblinda sem slík erfist með einföldum hætti milli kynslóða.

Árið 2018 birtust niðurstöður nokkuð yfirgripsmikillar rannsóknar þar sem höfundar höfðu rýnt í rannsóknir um siðblindu sem framkvæmdar höfðu verið tímabilið 1980–2015.

Alls voru 24 rannsóknir um siðblindu notaðar sem heimild.

Markmið rannsóknarinnar var að kanna hvort siðblindutengdir persónuleikaþættir væru arfgengir en eins að meta hversu sterk erfðaáhrif væru á þeim einkennum sem helst fylgja siðblindu.

Miðað við þær 24 rannsóknir sem þegar höfðu verið gerðar á siðblindu var það mat höfunda að siðblindutengdir persónuleikaþættir hefðu erfðafræðileg áhrif.

Sum einkenni væru miðlungssterk og önnur einkenni jafnvel mjög sterk, allt eftir því hvaða einkenni var verið að skoða.

Mestu áhrifin virðast tengjast skorti á samkennd, skorti á sektarkennd og takmarkaðri tilfinningalegri svörun.

En nú spyrja einhverjir:

Er þetta þá ekki staðfesting á því að siðblinda erfist?

Nei, það er ekki svo. Höfundarnir telja að erfðir geti haft áhrif á ákveðna persónuleikaþætti sem tengjast siðblindu. Þær einar og sér skýra hins vegar ekki hvernig siðblinda þróast.

Ef við yfirfærum þetta yfir á svar við spurningu um barnabörn siðblinda afans gæti svarið verið:

Erfðir dreifast á flókinn hátt milli kynslóða og því er fræðilega mögulegt að ákveðnir eiginleikar komi sterkar fram hjá afkomendum en hjá foreldrum þeirra. Það eitt og sér þýðir þó ekki að einstaklingur þrói með sér siðblindu.

Í raun getum við svo sem yfirfært áhyggjur af þessu yfir á alls kyns aðrar áhyggjur sem fólk hefur jafnvel um sín barnabörn. Til dæmis hvort fíkn erfist? Eða hvort kvíði eða þunglyndi erfist?

Við þessum spurningum er ekkert einhlítt svar heldur. Því þótt ákveðnir persónuleikaþættir geti erfst á milli kynslóða er þróun þeirra eitthvað sem ræðst meira af flóknu samspili erfða, umhverfis og lífsreynslu.

Hér má lesa fyrrgreint viðtal við Nönnu Briem.