Lé­leg lokasena skemmir á­gætt leik­rit

Svikasögur – Borgarleikhúsið. Frumsýning 19. september.

Höfundur og leikstjóri: María Reyndal. Leikmynd og búningar: Eva Signý Berger. Leikarar: Berglind Alda Ástþórsdóttir, Hákon Jóhannesson, Mikael Kaaber, Birna Pétursdóttir, Rebecca Lív Biraghi o.fl.

Yfirgefur fjölskylduna

Svikasögur gerist á því herrans ári 1984 og segir frá hefðbundinni íslenskri kjarnafjölskyldu. Sögumaðurinn er unglingsstelpan Nanna (Rebecca Lív Biraghi). Hún á óþolandi eldri bróður (Mikael Kaaber) og foreldra sem hafa lítinn tíma fyrir heimilið (Hákon Jóhannesson og Birna Pétursdóttir).

Eins og í öllu góðu fjölskyldudrama líta hlutirnir betur út á yfirborðinu en undir niðri. Titill verksins á nokkuð vel við efniviðinn en hér er sögð saga margs konar svika. Foreldrarnir Sæunn og Tryggvi eru langt frá því að vera hefðbundnir nútímaforeldrar (og þá er ég ekki bara að tala um að þau reykja heima). Þau setja nefnilega börnin sín ekki í fyrsta sætið. Sæunn vill uppfylla gamlan draum um að mennta sig og eyðir kvöldunum í skóla (sem gerir Tryggva afbrýðisaman). Og Tryggvi hefur lítinn áhuga á bankadjobbinu sínu og vill meika það sem óperusöngvari í Svíþjóð.

Allt snýst um sönginn á heimilinu og mögulega heimsfrægð Tryggva (sem virðist nú fremur ólíkleg). En einn örlagaríkan dag segist Tryggvi hafa fengið boð í söngprufur í öðru landi. Hann yfirgefur heimilið og snýr ekki aftur heim.

Leikritið skoðar hvernig þessi svik heimilisföðurins móta líf fjölskyldunnar. Hvaða áhrif þau hafa á Sæunni, sem þarf skyndilega að opna bankareikning í eigin nafni og borga reikninga, og Nönnu sem sér ekki sólina fyrir föður sínum og á seinna eftir að feta í fótspor hans í söngnum (Berglind Alda Ástþórsdóttir leikur söngkonuna Nönnu eldri). En svikin hafa líka áhrif á táninginn Óla sem hefur safnað peningum fyrir mótorhjóli með ormasölu en þarf skyndilega að gefa drauma sína upp á bátinn.

Góður efniviður

Mér fannst grunnhugmyndin í Svikasögum bara ansi góð. Þetta er klassískur efniviður og leikritið gekk nokkuð vel upp, að minnsta kosti framan af. Það mæðir mikið á ungu leikkonunni Rebeccu í hlutverki Nönnu yngri og hún er orkumikil og hefur sterka útgeislun. Það fór reyndar í taugarnar á mér að Rebeccu lá ansi hátt rómurinn en hún var ekki sú eina sem var sek um það. Nánast allir leikararnir á sviðinu hálfpartinn öskruðu textann sinn – jafnvel þótt þeir væru með míkrafóna teipaða á andlitið sitt.

Ég kenni því leikstjóranum um þennan galla á sýningunni – hún hefði þurft að vinna betur í framsögn og hljóðstyrk leikaranna.

En Rebecca stendur sig samt vel í að halda sýningunni saman. Hún er nánast í öllum senum verksins og ekki oft sem maður sér svona mikla ábyrgð á sýningu setta á herðar svona ungs leikara. Ég vil gefa Rebeccu og Viktoriu Dalitso (sem leikur Gerði vinkonu hennar) hrós fyrir þeirra frammistöðu.

Annað sem ég kenni leikstjórninni um er að það var ekki alveg samhljómur í leikstíl hópsins. Hákon túlkaði Tryggva á svolítið farsalegan hátt, með pípuna á lofti og ýkta framsögn á meðan Birna var lágstemmdari í leik sínum sem Sæunn. Katla Margrét Þorgeirsdóttir og Vilhelm Neto léku svo frændfólkið, Guggu og Flosa, og fóru all in í grínið – sem þau gerðu reyndar mjög vel og uppskáru hlátrasköll í salnum. En það vantaði eitthvað jafnvægi í leikstílinn og oft stutt í að dramatískar senur yrðu melódramatískar – jafnvel farsakenndar.

Sá leikari sem heillaði mig einna mest var Mikael Kaaber í hlutverki Óla. Maður fann virkilega til með honum og Mikael fann einhvern veginn rétta jafnvægið í gríninu og alvörunni. Ég var ekki eins hrifinn af Berglindi Öldu í hlutverki söngkonunnar Nönnu eldri. Hlutverkið krefst þess að hún syngi talsvert fyrir áhorfendur en mér fannst hún bara ekki syngja vel og það skemmdi fyrir mér því stór partur af sambandi Nönnu og föður hennar er aðdáun hennar á söng pabbans, réttri tækni, að syngja ekki með lofti og réttri öndun.

Betra fyrir hlé

Eitt af einkennum dramatískra leikrita er hin svokallaða eining staðar og tíma. Leikrit geta gerst á löngum tíma en þá líður tíminn yfirleitt á milli þátta. Fyrir hlé fylgdi leikritið þessari formúlu ágætlega. Við vorum stödd á heimili fjölskyldunnar og maður fylgist með aðdraganda þess að faðirinn tekur ákvörðunina sem setur líf fjölskyldunnar á hliðina.

Eftir hlé varð leikritið hins vegar lausara í reipunum. Leikurinn fór að færast út fyrir veggi heimilisins (og sviðsmyndarinnar) og maður fór að upplifa verkið sem runu af atburðum. Slíkt virkar yfirleitt betur í bíó en leikhúsi. Þessi losarabragur á formi verksins náði svo hápunkti í afar furðulegri lokasenu sem átti að gerast á flugstöð og ég verð því miður að segja að það er langt síðan ég hef séð jafn vont lokaatriði í leikriti.

Það sem hefði verið spennandi í verkinu var að reyna að átta sig á leyndarmáli Tryggva. Hann er auðvitað skúrkurinn í sögunni en manni finnst að svik hans hljóti að eiga sér skýringar. Hann hvíslar að dóttur sinni, að skilnaði, að trúa ekki sögusmettum bæjarins og þegar maður sér hann í felum í lítilli blokkaríbúð fer mann að gruna að mögulega sé ekki allt sem sýnist. Mér datt jafnvel í hug hvort annar karlmaður leyndist bak við lokaðar dyrnar. Það var jú ekki eitthvað sem var viðurkennt á þessum tíma á Íslandi.

Í lokasenunni á flugvellinum er eins og höfundur ætli sér að svara þessum spurningum sem leita á mann en samt ekki. Ég veit ekki hvaða leikari var í kvengervinu í þessari senu (og hljóp svo út af sviðinu) eða til hvers rottuhausinn er settur á pabbann (eins og maður skilji ekki myndlíkinguna?) en maður gapti nánast yfir vandræðaganginum. Í stað þess að fá svör var maður nánast lengra frá því að skilja um hvað þessi hamagangur snerist allur.

Kannski kom þarna í ljós áhættan sem fylgir því að láta höfund leikstýra eigin leiktexta. Það er alltaf vont þegar leikstjórann vantar gagnrýna sýn eða fjarlægð á leikritið.

Metnaðarfull sýning

Það var samt margt sem gladdi mig við Svikasögur. Það er flott, bæði hjá Borgarleikhúsinu og Þjóðleikhúsinu, að byrja leikárið á nýjum íslenskum leikritum. Nýtt eldhús eftir máli í Þjóðleikhúsinu er skrifað inn í samtíma okkar á meðan Svikasögur kryfur íslenskt samfélag á áratug sem er svo sannarlega í tísku í ýmsum þáttaseríum og bíómyndum þessa dagana.

Svikasögur er einnig mjög metnaðarfull sýning. Leikmynd Evu Signýjar Berger er risavaxin á stóra sviðinu og passaði vel við að sagan er sögð út frá sjónarhóli barns. Leikmyndin er að mörgu leyti svolítið ævintýraleg, hús sem er fullt af dyrum, leyndarmálum og herbergjum – á toppnum er rúm prinsessunnar og stigarnir eins konar völundarhús. Mér fannst líka tónlistin í verkinu (smellir frá áttunni) passa vel við stemninguna, eins og búningarnir og öll umgjörðin.

Leikritið vekur einnig upp hjá manni spurningar. Svikin virðast á yfirborðinu einföld en það er ekkert svart og hvítt. Eru það svik ef maður reynir ekki að uppfylla drauma sína? Eru það ekki líka svik ef maður lifir í ástlausu hjónabandi og gerir ekkert í því? Þetta eru stórar tilvistarlegar spurningar sem María veltir fyrir sér og það er jú á endanum hlutverk leikhússins – að spyrja spurninga, jafnvel þó svörin séu óþægileg.

Niðurstaða: 

Svikasögur er stór og metnaðarfull sýning. Sagan er áhugaverð og gerist á tíma sem vekur upp skemmtilega nostalgíu. Það er margt vel heppnað en eftir hlé kemur losarabragur á uppsetninguna, María nær ekki að klára verkið á sannfærandi máta og það vantar meiri samhljóm (en minni öskur) í leikhópinn.