Langtímaspár benda til nokkurra vikna friðar frá lægðum

Lítil úrkoma og hægur vindur gætu fylgt uppbroti á hringrás lofts á norðurhveli síðar í þessum mánuði og varað í tvær til þrjár vikur. Langtímaveðurspár benda óvenju eindregið til þess að veðurkerfi yfir Norður-Atlantshafi raðist upp á nýtt, að sögn Einars Sveinbjörnssonar, veðurfræðings.

Yfirleitt vísa langtímaveðurspár út og suður en nú ber svo við að evrópskar og bandarískar spár sýna óvenju staðfastlega verulegar breytingar á veðurfari eftir 13-15 daga. Þá eiga vestanvindar sem eru ríkjandi í háloftunum yfir Atlantshafi að veikjast og hæðahryggur að myndast yfir Grænlandi. Trausti Jónsson, veðurfræðingur, vekur meðal annars athygli á þessu á bloggsíðu sinni.

Einar segir að við þessi umskipti hækki loftþrýstingur við Ísland og vindar úr norðri og austri verði ríkjandi. Það sé þekkt afleiðing svonefndra fyrirstöðuhæða við eða yfir Grænlandi.

„Þá fáum við frið fyrir lægðunum á meðan og veðurlagið einkennist af mörgum björtum dögum með staðviðri og stillum. Það getur verið kalt inn til landsins en frostlítið við ströndina. Það þarf ekki endilega að fylgja þessu heimskautaloft úr norðri þó að það sé nú stundum raunin. Það getur líka fylgt þessu tiltölulega milt loft sem er ættað úr austri og suðaustri,“ segir hann.

Fyrirstöðuhæðir af þessu tagi geta varað í lengri tíma, jafnvel tvær til þrjár vikur, en Einar segir einnig dæmi um að þær endist skemur, aðeins nokkra daga.

„En svo getur líka verið að þessi spá sé hreinasta vitleysa og tilviljun að svona hittist á,“ segir Einar sem vill hafa varann á um langtímaspána.

Getur valdið fimbulkulda á meginlandi Evrópu og Asíu

Breytingarnar sem langtímaspárnar virðast benda eindregið til að verði eru þekktar sem sveifla í svokölluðum AO-vísi sem mælir í raun meðalstyrk vestanvindsins umhverfis norðurhvelið á ákveðnu breiddarbili.

Þegar allt er með felldu knýr hitamunur á milli hitabeltisins í suðri og norðurskautsins vestanvinda yfir Atlantshafi. Stundum gerist það þó að vestanáttin veikist og færist til suðurs eins og nú er spáð að gerist. Sagt er AO-sveiflan sé þá í neikvæðum fasa.  Þá streymir þurrt og svalt loft frekar frá norðri til suðurs í stað mildara og rakara loftsins frá vestri yfir norðanverðu Atlantshafi.  

Einar segir að sveiflur í AO-vísinum geti stundum haft afgerandi þýðingu fyrir veðurlag árstíðarinnar, ekki síst á meginlandi Evrópu.

„Þetta hefur stundum í för með sér að milt loft ættað af Atlantshafi nær þá ekki að streyma yfir Evrópu og þá sígur Síberíukuldinn á hægt og rólega yfir, sérstaklega ef þetta gerist á þessum árstíma,“ segir hann.

Þannig getur vetur á meginlandi Evrópu og Asíu orðið fimbuldkaldir.

Óvenjuhlýr sjór gæti vegið upp á móti köldu lofti

Birtingarmyndir neikvæða fasa AO-sveiflunnar á Íslandi geta verið með ýmsum hætti, að sögn Einars.

„Það getur verið kalt en það getur líka verið fremur milt. Ef fyrirstöðuhæðin hittir á að vera suður af Íslandi þá erum við hér í sunnan- og suðvestanáttum sem koma af hlýjum hafsvæðum. Ef fyrirstaðan er yfir Grænlandi og þar fyrir vestan þá er það ávísun á kulda,“ segir hann.

Eins og er benda langtímaspárnar til þess að vindáttirnar við Ísland verði norð- og austlægar og þá gæti orðið kalt inn til landsins. Það þýðir þó ekki endilega ískalt loft streymi að landinu.

„Svo spilar líka inn í það að sjórinn, bæði fyrir norðan og austan landið er óvenjulega hlýr, einni til tveimur gráðum hlýrri en í meðalári. Það vermir líka ef ske kynni að það berist til okkar kaldir loftmassar,“ segir Einar.

Aukin spágeta með að horfa til heiðhvolfsins

Það sem fólk þekkir og upplifar sem veður á sér stað í veðrahvolfinu, um það bil neðstu tíu kílómetrunum lofthjúpsins. Aðstæður í heiðhvolfinu fyrir ofan það eru stöðugari með sterkum ríkjandi vestanáttum á veturna.

Áður fyrr álitu vísindamenn að aðstæður í heiðhvolfinu hefðu lítil áhrif á veður í veðrahvolfinu. Einar segir hins vegar að möguleg tengsl sviptinganna í veðurkerfunum við aðstæður í heiðhvolfinu séu eitt það áhugaverðasta við langtímaspárnar nú.

„Menn eru alltaf að sjá það betur og betur að það eru tengsl þarna á milli,“ segir hann.

Þannig eru vísbendingar um að bjögun á loftstraumum í tuttugu til þrjátíu kílómetra hæð varpist niður í veðrahvolfið og umstafli veðurkerfum.

„Þetta er eitt þeirra rannsóknasviða í veðurfræði sem eru mjög spennandi um þessar mundir þar sem menn eru að kanna þessi tengsl. Það sem þau færa okkur er meðal annars möguleikinn á því að sjá svona hluti lengra fram í tímann. Þetta eykur spágetun að þekkja þetta samhengi,“ segir hann.