Ó­­tækt að börn bíði í tvö ár eftir nauð­­syn­­legri þjónustu

Hundruð barna eru á bið eftir nauðsynlegri þjónustu hjá ýmsum stofnunum samfélagsins. Sem dæmi bíða hátt í 1.700 eftir þjónustu í Geðheilsumiðstöðinni og rúm 400 eftir þjónustu Ráðgjafar- og greiningarstöð. Sum hafa beðið í meira en þrjá mánuði.

Þetta, og meira, kemur fram í nýjum tölum sem Umboðsmaður barna birti í síðustu viku. Umboðsmaður barna segir gagnlegt og mikilvægt að safna tölunum reglulega saman.

Samstarfsaðilar verkefnisins eru Barna- og fjölskyldustofa, lögreglan á höfuðborgarsvæðinu, Geðheilsumiðstöð barna, Ráðgjafar- og greiningarstöð, Barna- og unglingageðdeild LSH, Sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu, Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins og Heilsuskóli Barnaspítalans en embættið leitast ávallt eftir því að bæta fleirum við.

Annað sem kemur fram í gögnunum er að færri börn eru nú en áður á bið hjá BUGL en fleiri á bið hjá Heilsuskólanum. Þá hefur þeim málum fjölgað hjá sýslumanni þar sem börn eiga í hlut en sem dæmi eru 102 mál í bið varðandi sáttameðferð þar sem börn koma við sögu. Síðast þegar tölurnar voru teknar saman, í febrúar, voru málin 58.

Ef litið er til Barnahúss hafði biðlistinn verulega styst þar frá í febrúar en þar biðu tíu börn í ágúst eftir meðferð en þau voru 38 í febrúar. Í gögnum lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu kom svo fram að fyrstu sex mánuði ársins 2023 voru 46 börn brotaþolar í kynferðisbrotamálum og 79 í ofbeldismálum.

Alls höfðu fimm börn stöðu sakbornings í kynferðisbrotamáli á tímabilinu og 74 í ofbeldisbrotamáli.

Viðvarandi vandi víða

Embættið tekur þessar tölur saman á hálfs árs fresti með það að markmiði að varpa ljósi á stöðu barna á landinu hverju sinni.

„Þegar við byrjuðum að taka þessar tölur svona skipulega saman var búinn að vera viðvarandi vandi víða lengi. Við höfum séð sveiflur í þessu á meðan verkefninu stendur,“ segir Salvör Nordal, umboðsmaður barna, og tekur dæmi um sýslumannsembættið þar sem staðan hefur versnað.

„En staðan í Ráðgjafar- og greiningarstöð og Geðheilsumiðstöð er alltaf jafn slæm og ef eitthvað er þá versnar hún. Sérstaklega hjá Geðheilsumiðstöðinni. Þegar við byrjuðum voru þetta um 700 börn sem biðu en nú eru þær tæplega 1.700. Það hefur versnað verulega ástandið þar,“ segir Salvör.

Hún segir stöðuna sums staðar hafa batnað, eins og eftir sálfræðingi á heilsugæslustöðvum og á BUGL, og að það verði áhugavert að sjá hvort að breytingin þar sé varanleg eða tímabundin.

„Vonandi eru hlutirnir að lagast þar til frambúðar.“

Salvör segir það alvarlegast þegar börn bíða lengi, eins og þau gera á Ráðgjafar- og greiningarstöð og Geðheilsumiðstöð. Sérstaklega með tilliti til nýrra farsældarlaga sem geri ráð fyrir snemmtækri íhlutun.

„Börn eru kannski að bíða í jafnvel meira en tvö ár. Þessi nýja löggjöf á að þýða að við eigum að geta veitt börnum þjónustu þegar þau þurfa á henni að halda. Ef það er löng bið inn í þessar stofnanir er augljóst að við getum ekki veitt þjónustuna og höfum ekki bolmagn til að grípa snemma inn í. Tvö ár eru langur tími í lífi barns og það getur haft alvarlegar afleiðingar að bíða svo lengi.“

En hvernig meturðu stöðu barna á Íslandi í dag?

„Þetta er flókin spurning en ef maður lítur á þessar tölur er hún ekki nógu góð. Það er alveg ljóst,“ segir Salvör.

Hún segir að enn sé einnig margt ósagt. Það sé vitað að mörg börn bíði sem dæmi eftir þjónustu talmeinafræðinga en að hvergi sé hægt að sjá samanlagt hversu mörg þau eru. Embættið hafi reynt að afla þessara gagna frá upphafi verkefnis, án árangurs.

Ekki nægilega góð yfirsýn

„Það er búið að tala um það alllengi að safna þessum upplýsingum skipulega saman. Þetta eru þungbær mál en við höfum ekki nógu góða yfirsýn þarna. En oft hefur komið fram að börn eru að bíða allt of lengi eftir þessari þjónustu.“

Hún segir áríðandi að stjórnvöld bregðist við þessu.

„Vonandi sjáum við betri stöðu næst þegar við tökum þetta saman og að breytingarnar séu varanlegar. Að börn séu að fá betri þjónustu til framtíðar. Við vonum líka að þessi reglubundna birting gagnanna ýti við stjórnvöldum og þau átti sig á mikilvægi þess að koma í veg fyrir þessa bið. Það er afskaplega brýnt. Það er stefna stjórnvalda að grípa snemma inn í þegar vandi kemur upp en síðan vantar þjónustuna þegar á reynir. Á meðan það er þá er ekki hægt að segja að við séum að veita snemmtæka íhlutun,“ segir Salvör.Hún segir þannig ekki nóg að innleiða nýja löggjöf, eins og farsældarlöggjöfina, heldur verði að fylgja þjónusta sem sé aðgengileg.

„Það er ótækt að börn séu að bíða í yfir tvö ár, eins og á Geðheilsumiðstöðinni. Það er svo svakalega langur tími fyrir börn að bíða. Því eftir það á barnið eftir að fá greiningu og þjónustu í framhaldi af því. Ástandið lagast auðvitað ekki á meðan þau bíða. Þetta er því mjög erfitt fyrir bæði börnin og fjölskyldur þeirra.“