Er sið­ferðis­lega í lagi að taka „insta­­myndir“ við minnis­varðann um hel­förina?

Aðspurður um hvort í það sé siðferðislega í lagi að birta sjálfur eða „instamyndir“ frá slíkum stöðum segir Henry Alexander Henrysson, stjórnarmaður í Siðfræðistofnun Háskóla Íslands, að hann sé á því að fólk verði þar að skilja að skilja táknrænt samhengi aðstæðna og umhverfis. 

Hann er á því að gagnrýni sem hafi oft komið fram á sumar sjálfsmyndatökur á stöðum líkt og við minnisvarðann um helförina í Berlín eigi við rök að styðjast og að oft megi hún vera býsna hörð. 

Almennt á því að við hneykslumst of mikið

Henry Alexander segist almennt vera þeirrar skoðunar að við hneykslumst of mikið á því sem samborgarar okkar setji inn á samskiptamiðla sína.

„Það er ekki langt síðan ég átti samræður við blaðamann Vísis um það sem ég kallaði „allsnægtamyndbirtingar“ hjá Íslendingum og varaði þá við að láta gagnrýni beinast um of að einstaklingum og einstaka myndbirtingum. Ég sá til dæmis núna fyrir skömmu lítinn tilgang í því að tefla fram siðferðilegum umvöndunartóni við stutt þyrluflug ungs fólks sem á von á sínu fyrsta barni. Til lengri tíma litið er ekki gott að blanda um of saman í samfélagsumræðunni smekkleysi og siðferðilegum brestum,“ segir Henry.

Fólk kynni sér tengsl og samhengi aðstæðna

Henry Alexander segist þó vera á annarri skoðun þegar kemur að gagnrýni á sjálfsmyndatökur á stöðum sem er ætlað að minna okkur á hörmungar og voðaverk, eða á stöðum þar sem umhverfis- eða samfélagslegar hörmungar hafa nýlega gengið yfir.

„Vissulega eigum við alltaf að vera tilbúin að hlusta á afsökunarbeiðnir og gefa fólki tækifæri til að gangast við kæru- og hugsunarleysi, en ég held þó að gagnrýni sem hefur oft komið fram á sumar sjálfsmyndatökur eigi við rök að styðjast og oft megi hún vera býsna hörð.

Það sem greinir slíkar myndatökur frá einföldum myndatökum eins og þeim að sýna hvað maður er kátur með nýja bílinn sinn er samhengið sem þær eru teknar í. Siðferðileg gagnrýni á sjálfsmyndatökur við minnismerki eins og það sem reist var í Berlín til að minnast helfararinnar beinist að því hvernig sá eða sú sem tekur myndina virðist ekki í tengslum við umhverfi sitt eða sögu. Grunnhugmyndin felst í því að okkur beri einhvers konar siðferðileg skylda til að kynna okkur tengsl og samhengi þeirrar aðstæðna sem við sækjumst eftir að koma okkur í,“ segir Henry Alexander.

Hlutverk og skyldur ferðamannsins

Henry Alexander segir að þessi umræða tengist svo inn í miklu stærri umræðu um hlutverk, réttindi og skyldur ferðamanna víða um heim.

„Nýlega urðu miklar umræður eftir að íbúum Balí varð nóg boðið með hvers konar myndatökur fóru fram nálægt tré sem nýtur helgi á eyjunni. Konu var vísað úr landi eftir að hafa staðið ákaflega léttklædd ef ekki nakin hjá trénu og birt myndir af. Í grunninn er þetta hin klassíska spurning hvernig réttindi og skyldur speglast. Við búum við mikið, og í raun einstakt í sögu heimsins, ferðafrelsi. Hverju og einu okkar finnst það vera nokkurs konar réttur okkar að ferðast um og upplifa ótal staði sem við sjáum stöðugt myndefni af. En slíkum „rétti“ – ef hann er þá raunverulegur – hlýtur að fylgja sú skylda að setja sig inn í samhengi þess sem maður ætlar að upplifa,“ segir Henry.

Felst ekki í að mæla stútinn á vörunum

Henry Alexander segir að gagnrýni á sumar sjálfsmyndatöku við minnismerki Helfararinnar í Berlín felist því ekki í að mæla hversu mikinn stút viðkomandi hefur sett á varirnar. Né heldur að því að sjálfsmyndatökur séu hápunktur hégómans.

„Gagnrýnin beinist að virðingarleysinu sem kemur fram þegar fólk virðist ekki skilja táknrænt samhengi aðstæðna og umhverfis. Viðbrögð okkar eiga ekki að vera þau að banna alfarið eða leggjast gegn myndatökum á staðnum. Slíkt væri heldur ekki gott því minnismerkjum er jú ætlað að vekja athygli á því sem hefur átt sér stað.

Mögulega er svarið við þessu öllu að hluta til það að „gestgjafinn“ minni betur og ítarlegar gesti sína á hvers konar stað þau eru komin á með upplýsingagjöf og ábendingum. En ábyrgðin hlýtur alltaf að stærstum hluta að liggja hjá gestunum sjálfum. Mér ber alltaf skylda til að kynna mér samhengi og tengsl í þeim aðstæðum sem ég sjálfur sækist eftir að koma mér í,“ segir Henry Alexander.