Ís­lenska bótakerfið er orðið að­dráttar­afl

Nýjustu tölur frá Vinnumálastofnun og Hagstofu Íslands draga upp mynd sem kallar á alvarlega umræðu.

Íslenska atvinnuleysiskerfið var byggt til að verja fólk í tímabundnum erfiðleikum. Í dag blasir við að sama kerfi, í samspili við EES-reglur, hefur þróast í átt að hvötum sem laða að erlenda ríkisborgara inn í kerfi sem íslenskir skattgreiðendur bera nú sífellt meiri kostnað af.

Tölurnar tala skýru máli

Samkvæmt janúarskýrslu Vinnumálastofnunar 2026 er heildaratvinnuleysi á Íslandi 4,9%. Þegar tölurnar eru sundurliðaðar blasir þó við gríðarlegur munur: atvinnuleysi meðal erlendra ríkisborgara er 10,6%, á móti aðeins 2,7% meðal Íslendinga. Þetta er sláandi munur.

Af 10.185 atvinnulausum í lok janúar eru 5.910 erlendir ríkisborgarar, eða 58% allra atvinnulausra. Flestir þeirra koma frá Póllandi, þar á eftir Litáen, Úkraína og Rúmenía.

Á sama tíma sýna nýjustu mannfjöldatölur Hagstofunnar frá 10. febrúar 2026 að á fjórða ársfjórðungi 2025 fluttust 790 erlendir ríkisborgarar fleiri til landsins en þeir sem fóru, þrátt fyrir að atvinnuleysi meðal erlendra ríkisborgara hafi þá þegar verið í um og yfir 10%.

Spurningin hlýtur að vakna: hvað er þetta fólk allt að gera hér? Er markmiðið að vinna, eða einfaldlega að komast inn í kerfi sem býður upp á rausnarlegan bótarétt? Þegar nær 11% erlendra ríkisborgara eru atvinnulausir blasir við að vandinn snýst ekki lengur um skort á vinnuafli, heldur um hvernig hvatar kerfisins hafa verið hannaðir.

EES-kerfið og hvatar þess

Hluti skýringarinnar liggur í EES-kerfinu. Allir ríkisborgarar EES-landa geta safnað saman bótarétti milli landa. Með svokölluðu U1-vottorði er hægt að leggja saman starfstíma í heimalandi og á Íslandi. Lágmarksskilyrðið til að virkja rétt til atvinnuleysisbóta hér eru 425 dagvinnustundir, um 53 vinnudagar, eða tæplega þrír mánuðir í fullu starfi.

Þegar þeim þröskuldi er náð opnast aðgangur að allt að 30 mánaða atvinnuleysisbótum, sem nema allt að 383.870 krónum á mánuði samkvæmt gildandi taxta frá 1. janúar 2026.

Hér liggur kjarninn. 383.870 krónur á mánuði eru lágmarksframfærsla á Íslandi. En greiddar inn á pólskan eða litháískan bankareikning verða þessar sömu krónur að allt annarri stærð. Kaupmátturinn margfaldast. Þetta er ekki siðferðislegt álitaefni. Þetta eru einfaldar staðreyndir.

Ef einstaklingur getur unnið hér í þrjá mánuði, myndað sér rétt til bóta til 30 mánaða og flutt síðan heim og lifað á þeim þar sem kostnaður við að halda sér uppi er brot af þeim íslenska, þá mun einhver gera nákvæmlega það. Kerfið býður upp á þessa hegðun og ljóst er hverjir það eru sem borga brúsann.

Kostnaðurinn sem enginn talar um

Þetta snýst ekki bara um hvata. Þetta snýst líka um raunverulegan kostnað fyrir íslenska skattgreiðendur.

Miðað við 383 þúsund krónur á mánuði og 5.910 erlenda ríkisborgara á atvinnuleysisbótum erum við að greiða næstum 2,3 milljarða króna úr ríkiskassanum á hverjum einasta mánuði til þessa hóps. Á ársgrundvelli nemur þetta yfir 27 milljörðum króna.

Auðvitað eru í þessum hópi harðduglegt fólk sem hefur lengi unnið hér á Íslandi og á rétt til atvinnuleysisbóta skilið. En það breytir ekki þeirri staðreynd að kerfið, eins og það er hannað í dag, býður jafnframt upp á augljósa misnotkun.

Það er erfitt að réttlæta slíkan útgjaldalið á sama tíma og stjórnvöld ræða um aðhald í ríkisfjármálum, niðurskurð og hækkun skatta.

Brýnt að grípa til aðgerða

Íslenska atvinnuleysiskerfið var hannað til að verja fólk sem missir vinnu á íslenskum vinnumarkaði. En EES-skuldbindingar þýða að kerfið verður að gilda jafnt fyrir alla. Við virðumst ekki getað mismunað eftir ríkisfangi.

Niðurstaðan er sú að Ísland rekur eitt dýrasta atvinnuleysiskerfi Evrópu, með mjög lágan aðgengisþröskuld, opið fyrir hundruð milljóna EES-borgara. Á sama tíma búum við Íslendingar við hæsta framfærslukostnað í heiminum. Þetta er ekki sjálfbært.

Það er ljóst að það verður að taka þetta kerfi til gagngerrar endurskoðunar. Mikilvægt að bregðast hratt við þessu enda gríðarlegir fjármunir í húfi fyrir íslenska ríkið.

Augljóslega er eitthvað rangt í kerfinu þegar 10,6% erlendra ríkisborgara eru á atvinnuleysisbótum á Íslandi, og hluti þeirra býr jafnvel erlendis og er í meintri atvinnuleit þar. Á sama tíma er atvinnuleysi Íslendinga einungis 2,7%. Þetta bendir ekki til eðlilegs jafnvægis á vinnumarkaði, heldur til kerfis sem verið er að misnota.

Höfundur er varaþingmaður Miðflokksins.

Heimildir:

Mánaðarskýrsla Vinnumálastofnunar, birt 10. febrúar: https://island.is/s/vinnumalastofnun/frett/skrad-atvinnuleysi-i-januar-var-4-9

Hagstofan, Mannfjöldaþróun á fjórða ársfjórðungi 2025, birt 10. febrúar:

https://hagstofa.is/utgafur/frettasafn/mannfjoldi/mannfjoldi-i-lok-4-arsfjordungs-2025/