Hvað telur Wolt vera raunhagkerfi?

Á morgun, miðvikudag, stendur Wolt fyrir viðburði undir yfirskriftinni „raunhagkerfið“. Til fundarins eru boðaðir gestir úr ólíkum áttum og samkvæmt boðinu munu borgarstjórnarframbjóðendurnir Björg Magnúsdóttir (Viðreisn) og Hildur Björnsdóttir (Sjálfstæðisflokki), auk Evu Laufeyjar, markaðs- og upplifunarstjóra Hagkaupa, taka þátt í umræðum.

En hvers vegna ætli oddvitar stjórnmálaflokka séu fengnir til þátttöku? Samkvæmt viðburðarlýsingu stendur til að fjalla um svonefnt „verkvangshagkerfi“ (e. platform work), sem viðskiptalíkan Wolt byggir á, meðal annars með tilliti til regluverks, ábyrgðar og samfélagslegra áhrifa, undir yfirskriftinni „raunhagkerfið“.

Eins og áður hefur komið fram mun fulltrúi Hagkaupa einnig taka þátt í umræðunni. Fyrirtækið hefur sett sér stefnu um samfélagslega ábyrgð þar sem meðal annars segir orðrétt að fyrirtækið skuli: „kappkosta enn frekar við að tryggja að réttindi allra í virðiskeðjunni séu virt“. Á sama tíma nýtir fyrirtækið sér þjónustu Wolt, fyrirtækis sem byggir á viðskiptamódeli sem sætir alþjóðlegri gagnrýni vegna áhrifa á réttindi launafólks.

En hver eru raunveruleg áhrif fyrirtækja eins og Wolt á vinnumarkað og samfélag?

Starfsemi Wolt og sambærilegra fyrirtækja hefur mætt harðri andstöðu verkalýðshreyfinga um allan heim. Módelið byggir á vinnuframlagi gerviverktaka sem sendast með matvæli og aðrar vörur á kjörum sem eru langt undir kjarasamningsbundnum lágmarkskjörum.

Alþýðusamband Íslands (ASÍ) hefur reiknað út hver laun sendla á vegum Wolt á Íslandi eru í raun og veru þegar tekið hefur verið tillit til launatengdra gjalda, kostnaðar verktakans og annarra umsaminna réttinda á vinnumarkaði. Útreikningarnir byggja á upplýsingum sem forsvarsmenn fyrirtækisins hafa veitt opinberlega. Samkvæmt þeim fá sendlar 55% af lægstu launum kjarasamninga á dagvinnutíma og 31% á yfirvinnutíma, miðað við að viðkomandi noti eigin bifreið og vinnubúnað við störf sín. Þá ber að benda á að stór hluti starfsins er unninn á yfirvinnutíma. Sendlarnir búa ekki við veikindarétt, uppsagnarfrest, frí á sérstökum frídögum, sumarfrí, mótframlag í lífeyrissjóð, framlag í sjúkrasjóði eða annað það öryggisnet sem fylgir lágmarkslaunum. Þeir búa heldur ekki við vinnuvernd, en starfið er langt því frá að teljast hættulaust.

Þetta er „raunhagkerfið” sem Wolt boðar. Viljum við þessi samfélagslegu áhrif? Viljum við hverfa árhundrað aftur í tímann til þess þegar launafólk beið í ofvæni hvort það fengi vinnu þann daginn eða ekki?

Wolt-sendlarnir vita ekki hvort þau fái verkefni á morgun, í næstu viku eða næsta mánuði eða hvert endurgjaldið verður. Þrátt fyrir fagurgala um „frelsi“ ráða þau engu um vinnuaðstæður sínar. Þetta er ekki sjálfstæði. Þetta er varnarleysi.

Alþjóðasamfélagið hefur vaxandi áhyggjur af málefninu og dómsmálin gagnvart slíkum viðskiptamódelum hrannast upp. Spánn hefur tekið upp sérstök lög um sendla starfandi í hark-hagkerfinu (e. gig economy) og fleiri þjóðir munu vafalaust fylgja. Þá hefur Evrópusambandið talið sérstaka þörf á að regluvæða hark-hagkerfið innan Evrópu vegna eðlis þess og hættu á réttindabrotum.

Ekki er um að ræða vegferð verkalýðshreyfinga gegn (raunverulegri) verktöku, framþróun, tækniþróun, sveigjanleika í vinnu eða einstaka fyrirtækjum, líkt og hefur verið haldið fram. Krafan er skýr og einföld; að við verjum sjálfsögð og mikilvæg lágmarksréttindi vinnandi fólks og grunnskipulag vinnumarkaðar okkar. Að allir búi við sömu lágmarksréttindi burt séð frá samfélagsstöðu eða uppruna.

Viljum við sem þjóð „raunhagkerfið“ sem Wolt boðar? Og teljum við frábært og sjálfgefið að fjölþjóðleg stórfyrirtæki skilgreini „raunhagkerfið” fyrir okkur?

Við ítrekum áskorun okkar til Wolt um að fara að kjarasamningum og tryggja sendlum sjálfsögð lágmarksréttindi.

Við skorum einnig á frambjóðendur til sveitarstjórnarkosninga að taka ábyrga afstöðu gegn undirboðum á vinnumarkaði.

Þá skorum við einnig á fyrirtæki eins og Hagkaup sem er annt um samfélagslega ábyrgð og orðspor sitt að tryggja að allt starfsfólk í virðiskeðjunni, þar á meðal sendlar, búi við mannsæmandi kjör.

Karen Ósk Nielsen Björnsdóttir, lögfræðingur hjá ASÍ

Saga Kjartansdóttir, sérfræðingur í vinnumarkaðsmálum hjá ASÍ