Eins og Bubbi söng „ekki benda á mig“. Hver ber á­byrgð þegar enginn vissi neitt?

Bakkakot, Laugaland og fleiri sögur sýna ekki bara brot. Þær sýna mynstur. Og mynstur lifir á einu. Þögn.

Í umfjöllun undanfarinna vikna hefur ein setning komið aftur og aftur í mismunandi myndum: Ég vissi ekki. Ég fékk ekkert á mitt borð. Það bárust engar upplýsingar. Það var ekki mitt hlutverk. En börn voru samt send, börn voru samt skilin eftir, og börn urðu samt fórnarlömb. Þar með er spurningin ekki bara hvað gerðist. Spurningin er hver bar ábyrgð á því að vita, hver bar ábyrgð á því að bregðast við, og hver ber ábyrgð á því að þetta endurtaki sig ekki.

“Ég vissi ekki” er ekki endapunktur

Fyrrverandi forstjóri Barnaverndarstofu segir að Bakkakot hafi ekki ratað á hans borð og að hann hafi ekki einu sinni vitað af tilvist heimilisins.

Það er hægt að ræða skipurit, valddreifingu og ferla til að útskýra hvernig svona gæti gerst. En það sem fólk finnur í maganum er þetta: ef toppurinn vissi ekki, þá var enginn toppur í raun. Þá var bara stigi sem endaði í lofti.

Og þá verður setningin að spurningu sem enginn sleppur frá. Ef þú vissir ekki, hver átti þá að vita.

Kerfið getur ekki beðið eftir að börn kvarti rétt

Rannsóknir sem vitnað hefur verið til í umfjöllun sýna að umtalsverður hluti þeirra sem verða fyrir ofbeldi í æsku segir ekki frá fyrr en eftir tíu ár eða meira. Þar er líka rætt um að umfjöllun um Bakkakot sé erfið en nauðsynleg.

Þetta eitt ætti að breyta öllum forsendum um eftirlit.

Kerfi sem byggir á því að barn tali á réttum tíma, á réttan hátt, við réttan aðila, er kerfi sem mun alltaf mæta of seint. Kerfi sem byggir á því að kvörtun komi inn áður en nokkur grípur inn er kerfi sem umbunar þögn og refsar þeim sem loksins brjótast út úr henni.

Hver ber þá ábyrgð

Við skulum setja þetta upp í hreinum spurningum. Ekki til að vera fyndin. Ekki til að fá reiði. Heldur til að neyða raunveruleika fram á borðið.

• Hver átti að hafa yfirsýn yfir hvaða heimili og úrræði börn voru send í?
• Hver átti að vera viðtökuaðili fyrir ábendingar og kvartanir?
• Hver átti að tryggja að alvarleg mál færu upp stigann, alltaf, sama hvaða sveitarfélag átti í hlut?
• Hver bar ábyrgð á því að börn voru samt send áfram þegar rauð ljós kviknuðu?
• Hver bar ábyrgð á því að það sem átti að vera eftirlit var annaðhvort ósýnilegt eða áhrifalaust?
• Hver ber ábyrgð á því í dag að uppgjörið verði ekki bara orð?

Þegar forsætisráðherra segir að kerfið hafi brugðist, þá er það ekki bara pólitísk setning. Þá er það viðurkenning á því að ábyrgð er til staðar, einhvers staðar, hjá einhverjum, og hún þarf að finnast.

Hvar er samviskan

Þetta er kaflinn sem fólk reynir oft að forðast með því að fara beint í lögfræði, hlutverkaskiptingu og tæknileg atriði. Það er skiljanlegt. Það er líka óásættanlegt.

Því á bak við þetta eru raunveruleg líf og raunverulegar fjölskyldur. Áföll í æsku hverfa ekki bara. Þau geta orðið að skömm, ótta, reiði, vantrausti og brotnum tengslum árum saman.

Þess vegna er spurningin til þeirra sem sátu innan kerfisins, unnu í þessum málum eða höfðu eftirlit.

• Finnur þú enga ábyrgðartilfinningu?
• Ekkert í þér sem segir að þú hefðir átt að spyrja meira?
• Ekkert í þér sem segir að þú hefðir átt að þrýsta, skrifa, stoppa, benda, fara út úr línunni?
• Ekkert í þér sem segir að þú skuldir að minnsta kosti samkennd, ekki bara útskýringar?

Þetta er ekki krafa um opinbera sjálfspíningu. Þetta er krafa um heiðarleika. Og heiðarleiki byrjar á einni setningu sem við höfum ekki heyrt nóg. “Ég brást líka.”

Til þeirra sem vita eitthvað

Ef þú starfaðir í barnavernd, í vistunarmálum, í eftirliti, í ráðuneyti, í sveitarfélagi, í stofnun, eða nærri þessum málum, og þú veist að eitthvað var rangt, þá er tíminn núna.

Ekki eftir næstu skýrslu. Ekki eftir næsta ráðherraskipti. Núna Strax í dag!

Það er munur á því að hylja viðkvæmar persónuupplýsingar og því að hylja ábyrgð. Sá munur er orðið hjartslátturinn í þessari umræðu.

Fjárskortur er ekki skálkaskjól

Það er sjálfsagt að viðurkenna það sem er satt. Fjöldi fólks í barnavernd vinnur af heilindum, undir óraunhæfu álagi, með of lítið fjármagn og of litla vernd fyrir eigin geðheilsu. Það þarf að segja það upphátt, af virðingu.

En hér er líka sannleikur sem er óþægilegri. Þegar málin eru orðin svona mörg og svona alvarleg, þá dugar ekki að fela sig á bak við fjárskort einn og sér. Fjárskortur útskýrir ýmislegt. Hann afsakar ekki allt. Sérstaklega ekki þegar það snýst um börn sem áttu að vera vernduð.

Ef einhver sem kom að þessum málum sér ekkert að eigin vinnu, sér enga glufu, enga vanrækslu, enga röng viðbrögð, þá er það óhugnanleg tilhugsun. Því þá erum við ekki að horfa á mistök sem má laga. Þá erum við að horfa á menningu sem kann ekki að horfast í augu við sjálfa sig.

Bragi ber ábyrgð, en hann er ekki einn

Bragi Guðbrandsson ber mikla ábyrgð, einfaldlega vegna þess að hann var í stöðu þar sem ábyrgð átti að vera hluti af starfinu. En hann er ekki eini maðurinn í myndinni, og þetta er ekki bara saga um einn einstakling. Þetta er saga um hvernig ábyrgð dreifist svo mikið að hún hættir að vera til.

Þegar varnarlínan verður alltaf sú sama, ég vissi ekki, ég fékk ekkert á mitt borð, þetta var ekki mitt boðvald, þá endar ábyrgðin alltaf á sama stað. Hjá barninu. Hjá fjölskyldunni. Hjá lífinu sem brotnaði.

Samfélagið er líka hluti af keðjunni

Við getum ekki látið eins og þetta sé bara mál einhvers ráðuneytis, einnar stofnunar eða eins heimilis. Við sem samfélag höfum líka setið á hliðarlínunni of lengi. Við höfum horft á kerfisgalla verða að skýrslum, skýrslur verða að loforðum og loforð verða að þögn.

Og svo spyr maður sig, af hverju finnst alltaf orka, tími og peningar í hluti sem tengjast völdum, stöðu og ímynd, en þegar kemur að börnum sem búa við ofbeldi, vanrækslu og afleiðingar kerfis sem brást, þá er svarið allt í einu að þetta sé flókið, tímafrekt, kostnaðarsamt.

Ef forgangsröðun samfélags er mæld í því hvar peningarnir fara og hvar pólitíkin sýnir tennur, þá verður óþægilegt að spyrja hvort við búum í samfélagi þar sem peningar og titlar skipta meira máli en börn.

Hvað ætlar núverandi stjórnvöld að gera og hvenær

Nú er ekki tími fyrir fleiri yfirlýsingar um að þetta sé alvarlegt. Það vita allir. Nú er tími fyrir verk sem sjást.

Hvað ætlar núverandi ríkisstjórn að gera, nákvæmlega. Hver ber ábyrgð á framkvæmd. Hver er tímalínan. Hvenær kemur fyrsta opinbera stöðuskýrsla. Hvenær kemur næsta. Hvar getur almenningur fylgst með því sem er gert, ekki bara því sem er sagt.

Og jafn mikilvægt. Hvað segja þau sem stýrðu þessum málum síðustu áratugi að hafi farið úrskeiðis. Hvar voru veikleikarnir. Hvar brást eftirlit. Hvar brást viðbragð. Hvar brást samviskan.

Ætlar einhver að stíga fram og viðurkenna að hann vissi, eða að hann hefði átt að vita, eða að hann brást. Það er ekki veikleiki. Það er lágmarks byrjun á réttlæti.

Samfélag sem sættir sig við þögn þegar börn fara illa er samfélag sem mun fá fleiri svona mál. Ekki af því að fólk sé illt. Heldur af því að kerfi sem sleppa alltaf út úr ábyrgð læra aldrei neitt.

• Hver ber ábyrgð?
• Hver ætlar að viðurkenna mistök?
• Hver ætlar að sýna samkennd?
• Hver ætlar að stíga fram og segja það sem þarf að segja?

Væri óþægilegt að stíga fram og segja ég brást, eða ég vissi, eða ég hefði átt að vita. Já.

En það eru líf sem eru í molum. Fjölskyldur í rúst. Og fólk sem ber afleiðingarnar alla ævi. Þegar kerfi bregst börnum, þá endar það ekki með einni frétt. Það endar í áföllum, brotnu trausti, skömm sem festist, og sársauka sem fer ekki bara.

Þess vegna duga varnir, skýringar og þögn ekki lengur. Það sem vantar er heiðarleiki, samkennd og ábyrgð sem sést. Og ef einhver sem sat nærri þessu veit að hann brást, þá er núna tíminn til að segja það upphátt. Það er óþægilegt, en það er líka byrjun á réttlæti.

Höfundur er viðurkenndur markþjálfi og stofnandi Strax í dag