Opið bréf til Lækna­fé­lags Ís­lands

Læknafélag Íslands hefur sent frá sér ályktun í tilefni af frumvarpi um tengingu lífeyris almannatrygginga við launavísitölu. Í ályktuninni er þó komið inn á sitt af hverju sem tengist frumvarpinu ekki. Útgangspunktur ályktunarinnar er vægast sagt óljós. Þó er ljóst að með ályktuninni vill Læknafélagið lýsa andstöðu við frumvarpið.

Öllum er frjálst að hafa skoðanir á þessu máli eins og öðrum. ÖBÍ þykir þó miður að ályktunin virðist að miklu leyti byggja á vanþekkingu á stöðu örorkulífeyristaka á Íslandi. Enn verra er að aðili á borð við Læknafélag Íslands skuli ekki sýna örorkulífeyritökum meiri virðingu í skrifum sínum en raun ber vitni.

Læknafélagið lýsir ítrekað áhyggjum af því að lífeyristakar hafi hvata til að vera sem lengst á örorku og sem minnst á atvinnumarkaði. Orðræða sem þessi lýsir mikilli vanþekkingu á stöðu flestra sem hafa misst starfsgetu sína og þurft að sækja um örorkulífeyri eða endurhæfingu. Ný rannsókn sem Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands vann fyrir ÖB͹ sýnir að örorkulífeyristakar eru meira en tvöfalt líklegri en aðrir til að fresta því að sækja sér þjónustu lækna vegna kostnaðar og að sleppa því að taka lyf af sömu ástæðu. Það hefur enginn hvata til að lifa þannig lífi.

Það velur sér enginn að missa starfsorku. Að vera metinn til örorku er heldur ekki neitt sem fólk gengur að sem vísu. Matið er ítarlegt, krefjandi og fyrir mörgum niðurlægjandi ferli. Það er ekki val einstaklinganna sjálfra að vera metin til örorku.

Læknafélagið byrjar ályktun sína á að teikna upp mynd af alvarlegri stöðu og skrifar um mikla fjölgun einstaklinga á örorku- og endurhæfingarlífeyri á milli áranna 2020 og 2024. Það er ekki rétt að einstaklingum á örorkulífeyri fari fjölgandi.² Hlutfallslega hefur örorkulífeyristökum fækkað. Hins vegar hefur orðið hlutfallsleg fjölgun fólks sem sækir sér endurhæfingu vegna slysa og annarra áfalla. Þeim fækkar sem fara á örorku í kjölfar endurhæfingar.³ Það er jákvæð þróun sem er í eðlilegu samhengi við aukna áherslu núverandi og fyrri ríkisstjórna á að hjálpa fólki að endurvinna starfsorku og forðast varanlega örorku.

Í ályktun sinni fer Læknafélagið ýmsum orðum um að hætta eigi við þær breytingar á almannatryggingakerfinu sem tóku gildi 1. september 2025. Félagið vísar í því sambandi m.a. til hlutaörorkulífeyris. ÖBÍ fær engan veginn séð hvers vegna ætti að hætta við nýtt örorkulífeyriskerfi hálfu ári eftir að það tók gildi og áður en reynsla er komin á áhrif þess. Kerfið var lengi í smíðum og naut stuðnings nær allra stjórnmálaflokka á þingi. Enn fremur var nýja kerfið sérstaklega gert til að skapa hvata fyrir fólk með skerta starfsgetu til að vera virkt á atvinnumarkaði. ÖBÍ hvetur Læknafélagið til að fylgjast vel með þróun hins nýja kerfis. Þegar næg reynsla verður komin á áhrif þess má gera tillögur um breytingar á því ef nauðsyn krefur. Það hyggst ÖBÍ gera.

Þá bendir ÖBÍ á að með frumvarpinu er ekki verið að kollvarpa núverandi fyrirkomulagi hækkana örorkulífeyris almannatrygginga. Sem fyrr segir er aðeins verið að breyta því viðmiði sem notað er til hækkunar. Markmið frumvarpsins er að koma í veg fyrir kjaragliðnun, n.tt. að koma í veg fyrir að kjör elli- og örorkulífeyristaka dragist ár frá ári sífellt meira aftur úr kjörum annarra. Að mati ÖBÍ er um að ræða mikilvægt réttlætismál fyrir það fólk sem verst stendur í samfélaginu.

Í ályktuninni fjallar Læknafélagið sitt á hvað um örorkulífeyri almannatrygginga og örorkulífeyri lífeyrissjóða. Það er að mati ÖBÍ er til þess fallið að gerir ályktunina fremur illskiljanlega. ÖBÍ sér því ástæðu til að árétta að frumvarpið fjallar ekki um örorkulífeyri frá lífeyrissjóðum. Frumvarpið fjallar aðeins um með hvaða hætti skuli staðið að hækkunum elli- og örorkulífeyris almannatrygginga. Frumvarpið hefur engin áhrif á örorkulífeyri frá lífeyrissjóðum.

Læknafélagið virðist líta það neikvæðum augum að fólk sem fær greiddan örorkulífeyri frá almannatryggingum sem og lífeyrissjóðum sínum geti verið með sambærilegar tekjur og það hafði áður en starfsorka þeirra skertist. ÖBÍ vill benda á að það er þannig sem örorkulífeyrir frá lífeyrissjóðum á að virka samkvæmt samþykktum sjóðanna sem háðar eru samþykki fjármálaráðherra. Með því að borga í lífeyrissjóð á meðan þú hefur starfsorku getur þú tryggt þína fjárhagslegu framtíð ef ske kynni að starfsorka þín skertist, t.d. vegna slysa eða veikinda. Þá fær ÖBÍ ekki séð hvað er ósanngjarnt eða óæskilegt við að fólk geti tryggt sig með þeim hætti. Verra er að þeir sem missa starfsgetuna ungir og hafa lítið eða ekkert greitt í lífeyrissjóð verða að treysta alfarið á greiðslur almannatrygginga. Sá hópur er margfalt stærri en sá sem nær að halda sömu tekjum eftir að starfsorka skerðist.

Sem fyrr segir þykir ÖBÍ ályktunin óskýr og framsetning hennar á ýmsan hátt villandi. Meiningar um örorkulífeyristaka eru settar fram án rökstuðnings og hvergi er vísað beint til gagna til stuðnings fullyrðingum. Að mati ÖBÍ verður að gera meiri kröfur til málsmetandi aðila á borð við Læknafélag Íslands sem leggur lóð sín á vogarskál í svo mikilvægu og flóknu máli.

Höfundur er formaður ÖBÍ réttindasamtaka.

¹ 

²Hlutfallslega fækkun má sjá með því að bera saman upplýsingar á mælaborði TR og upplýsingar um mannfjölda í sömu aldurhópum á vef Hagstofunnar. Mælaborð TR: https://island.is/s/tryggingastofnun/gagnvirk-toelfraedi-trogTölur um mannfjölda á vefHagstofunnar: https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Ibuar/Ibuar__mannfjoldi__1_yfirlit__Yfirlit_mannfjolda/MAN00101.px/

³ Þróunsjúkdómsgreininga í læknisvottorðumvegnaendurhæfingarogörorku. Yfirlitsgrein. Læknablaðið 2.tbl. 2026 bls. https://www.laeknabladid.is/rit/2026-02/#page/14