Lokað klukkan sex og þá byrjar kvöldið

Ímyndaðu þér að samfélagsmiðlar lokuðu klukkan sex á hverjum degi. Eins og búð. Lokað.

Ekki meira flæði. Ekki meira efni sem er grillað, glansað og stillt upp til að fá úr þér viðbragð áður en þú nærð að anda. Ekki meira sjálfvirkt næsta myndband sem hvíslar í hausinn: bara eitt í viðbót.

Bara kvöld. Og þessi skrítna þögn sem kemur þegar áreitið hættir að banka.

Fyrsta viðbragðið væri samt ekki ró. Fyrsta viðbragðið væri pirringur. Hendin fer ósjálfrátt. Hugurinn leitar. Eins og þú sért nýkominn út úr búð sem var opin allan sólarhringinn og allt í einu stendur á hurðinni: lokað.

Svo gerist eitthvað annað, hægt og rólega. Þú færð kvöldið aftur.

Húsið með tímaritunum

Ég ólst upp í húsi þar sem pabbi ritstjóri átta til tólf tímarit í einu. Ekki til að líta menningarlegur út, hann hafði bara svo gaman af menningu og mannlífi. Bara af því að hann vildi vita. Og af því að hann kunni að lesa sig inn í heiminn.

Tímarit voru ekki flóttaleið. Þau voru ferðalag. Þau kröfðust þess að þú værir til staðar, með augunum og heilanum. Þau biðu ef þú varst þreyttur. Þau öskruðu ekki á þig úr vasanum. Þau voru þolinmóð. Og þau byggðu smekk.

Það er eitthvað rosalega gagnlegt við að alast upp við þetta. Þú færð ekki bara upplýsingar. Þú færð takt. Þú lærir að það er munur á efni og innihaldi. Munur á því sem býr til hitastig og því sem býr til skilning.

Og svo erum við komin hingað.

Flæðið sem étur kvöldið

Í dag er kvöldið ekki lengur bara kvöld. Það er vettvangur. Það er markaðstorg. Það er kappræða. Það er sýning. Og þú ert bæði áhorfandi og varan.

Þetta er ekki samsæriskenning. Þetta er viðskiptalíkan.

Ég skrifaði pistil á Vísi árið 2024 um algóritma og hvernig hann gefur okkur meira af því sem við vökvum með athyglinni. Hugmyndin var einföld: ef þú hangir í ákveðnu efni, þá kemur meira af því. Vél sem lærir á þig. Ekki vegna þess að hún þekki þig, heldur vegna þess að hún mælir þig.

Þarna kemur stóra spurningin sem enginn nennir að svara lengur, af því að hún er óþægileg: ef kerfið er hannað til að halda þér inni, hversu frjáls ertu eiginlega þegar þú heldur að þú sért bara að slaka á?

Það sem við vökvum, það vex og það sem við vanrækjum, visnar

Pabbi var með tímarit. Við erum með flæði. Ég er ekki að dýrka fortíðina og kalla nútímann hörmung. Ég er bara að benda á muninn.

Athygli er næring. Hún fer annaðhvort í fólkið þitt, í menningu sem byggir þig upp, eða í vél sem er byggð til að fá meira af henni.

Þú sérð þetta í litlum hlutum. Í því að samtal fær minna pláss. Í því að kvöldmatur verður hálfur. Í því að þú ert alltaf smá seinni inn í augnablikið, af því að hugurinn er enn að skrolla þó skjárinn sé slökktur.

Og hér kemur hugsunartilraunin aftur, þessi sem við elskum af því að hún er bæði fyndin og alvarleg.

Lokað klukkan sex.

Tengsla rof

Við getum kallað þetta margt, en ég kalla þetta tengsla rof. Ekki dramatískt rof, ekki endilega rifrildi, heldur þetta smáa, stöðuga slit. Þú ert til staðar, en samt ekki alveg. Þú heyrir, en hlustar ekki. Þú svarar, en nærðin er ekki í svarinu.

Í rannsóknum er til heiti yfir tækni truflun inn í samskipti foreldra og barna. Þar er skoðað þegar símar og tæki trufla samveru, auka streitu og hafa tengsl við hegðun barna í þessu flókna gagnvirka sambandi sem heimilið er.

Þetta er ekki dómur yfir foreldrum. Þetta er ekki helgidómur gegn símanum. Þetta er bara lýsing á því sem margir þekkja.

Og ef samfélagsmiðlar lokuðu klukkan sex, þá myndi þetta rof minnka. Ekki af því að við yrðum skyndilega fullkomin, heldur af því að stærsta truflunin væri ekki lengur alltaf innan seilingar.

Þá myndi kvöldið aftur fá að vera kvöld. Og börnin myndu ekki bara fá meiri tíma, þau myndu fá betri útgáfu af okkur.

Rannsóknirnar segja ekki einfalt svar og það er akkúrat ástæðan fyrir því að við eigum að taka þetta alvarlega

Það er ótrúlega freistandi að gera þetta að trúarbrögðum.

Annað hvort er samfélagsmiðlanotkun rót alls ills eða þetta er bara nýtt sjónvarp og fólk á að hætta að væla.

Raunveruleikinn er leiðinlegri, og þar af leiðandi gagnlegri. Í stórum gagnasöfnum og víðtækum greiningum hafa fræðimenn bent á að samband stafrænnar tækni og líðanar ungmenna sé oft lítið að meðaltali og að auðvelt sé að lesa of mikið út úr litlum áhrifum.

Það hljómar eins og mild niðurstaða, en hún er ekki afsökun. Hún er viðvörun um að þetta sé flókið.

Svo eru líka til rannsóknir sem sýna að þegar notkunin verður mikil, þá getur áhættan aukist. Í langtímarannsókn á ungmennum í Bandaríkjunum var meiri tími á samfélagsmiðlum tengdur aukinni áhættu á að greina frá miklum innhverfum vanda síðar, og höfundar nefna sérstaklega notkun yfir þrjár klukkustundir á dag sem áhættumerki í niðurstöðunum.

Þetta segir okkur ekki að allt sé samfélagsmiðlum að kenna. Þetta segir okkur að tími, áreiti og svefn eru ekki aukaatriði.

Tölurnar sem við nennum ekki að horfa á

Svo er hitt. Við erum ekki bara að tala um tilfinningu. Við erum að tala um magn.

Skýrsla Common Sense Media um miðlanotkun barna og ungmenna sýnir að heildar skemmtunarskjátími hjá unglingum í þeirra mælingum er um átta klukkustundir og þrjátíu og níu mínútur á dag, og hjá yngri hópnum um fimm klukkustundir og þrjátíu og þrjár mínútur, með hraðri aukningu á skömmum tíma.

Þú þarft ekki að vera siðapostuli til að átta þig á einu: þegar kvöldið er svona fullt af skjám, þá fellur eitthvað út. Bókin. Samtalið. Kyrrðin. Ókeypis ferðalagið í eigin haus.

Menning sem byggir upp

Hér kemur menningarþráðurinn sem ég ólst upp við.

Heimildamynd sem gerir þig vitrari, ekki bara pirraðri. Bók sem tekur tíu mínútur í einu, en safnast upp. Tónlist sem er ekki bara bakgrunnur. Ferðalag sem dregur þig út úr þínu litla kerfi og minnir þig á að heimurinn er stór og skrítinn og fallegur.

Þetta er ekki lúxus. Þetta er næring.

Og já, þetta er líka uppeldismál, án þess að vera predikun. Börn læra ekki bara af því sem við segjum. Þau læra af því hvað við setjum ofar. Ef kvöldið er alltaf flæði, þá verður flæðið normið. Ef kvöldið er stundum bók, stundum spil, stundum göngutúr, stundum heimildamynd, þá verður það normið.

Lokað klukkan sex er þá ekki bann. Þetta er bara rými sem opnast.

Hver á að bera ábyrgð

Við getum ekki bara sett þetta á foreldra og sagt: gangi ykkur vel.

Yfirvöld, fyrirtæki, skólar, fjölmiðlar, við sjálf. Allir eru inni í þessu.

Í ráðgjöf bandaríska landlæknisembættisins um samfélagsmiðla og andlega heilsu ungmenna er það sagt beint að ekki sé hægt að fullyrða með fullri vissu að samfélagsmiðlar séu nægilega öruggir fyrir börn og ungmenni, og þar eru lagðar til skýrar aðgerðir til að draga úr áhættu.

Þetta er áhugavert vegna þess að það er ekki skrifað í tóninum sem internetið elskar. Það er hvorki hræðsluáróður né afneitun. Þetta er stofnun sem segir í raun: við vitum nóg til að hafa áhyggjur, þó við vitum ekki allt.

Og á sama tíma vil ég halda þessu jákvæðu, því annars nennir enginn að lesa svona pistil nema fólk sem er þegar brjálað.

Samningur við kvöldið

Þannig að hér er mín útgáfa, sú sem ég trúi að virki í alvöru heima hjá fólki.

Ekki reglugerð. Ekki fullkomnun. Bara samningur.

Klukkan sex lokar flæðið oftast. Ekki alltaf. Stundum fer allt í rugl. Það gerist. En oftast.

Og þegar það lokar, þá opnast eitthvað annað.

Þú finnur að þú hefur tíma til að vera með börnunum, án þess að vera hálfur. Þú finnur að samtal lengist um eina setningu. Þú finnur að menning fær pláss. Þú finnur að þú getur horft á heimildamynd í fimm til tíu mínútur og svo haldið áfram seinna, eins og fólk gerði áður en allt varð annaðhvort allt eða ekkert.

Og þú finnur kannski það fyndnasta af öllu.

Þú þarft þetta ekki jafn mikið og þú hélt. Þú varst bara búinn að venjast því.

Lífið er ekki app

Ímyndaðu þér að samfélagsmiðlar lokuðu klukkan sex á hverjum degi. Eins og búð. Lokað.

Þá þyrftum við að hitta fólk í alvöru, vera með okkar nánustu og fara út. Njóta. Og fá loksins pásu frá grilluðu efni sem er troðið framan í mann.

Kannski færu fjölmiðlar að vanda sig betur þegar athyglin verður aftur dýrmæt. Kannski fengi bókin endurkomu, ekki sem verkefni, heldur sem hvíld.

Og þá fattar maður aftur það sem við gleymum alltaf, þangað til kvöldið kemur og það er loksins ró.

Lífið er ekki app.

Höfundur er viðurkenndur markþjálfi og stofnandi Strax í dag.