„Elskið ó­vini yðar“ – Ó­hugsandi sið­fræði Jesú

Í fyrri grein hér á Vísi var fjallað um sæluboð Fjallræðunnar og nú er sjónum beint að sláandi siðfræði Jesú. Fáar greinar hugvísinda skipta meira máli en siðfræði, en siðfræði er listin að setja hugmyndir okkar um hvað er rétt og hvað er rangt í röklegt samhengi. Flest lærum við í barnæsku hvar mörkin liggja í samskiptum við jafningja, en þegar kemur að samfélögum vandast málið og þar skarast siðfræði við aðra grein hugvísinda, lögfræði. Það sem er löglegt er oft siðlaust og það sem er rétt er á stundum ólöglegt.

Fjallræða Jesú talar inn í samhengi þar sem siðfræði var þegar orðin þroskuð fræðigrein. Siðaboð er að finna í öllum samfélögum en siðfræði fornaldar átti blómaskeið í Grikklandi til forna og grískir heimspekingar voru þekktir og lesnir í því samfélagi sem Jesús tilheyrði. Jesús sækir þó siðfræði sína til Gamla testamentisins og í sex greinum sem allar byrja með sama orðalagi, setur Jesús fram siðfræði sem færir út mörk þess sem er krafist í siðferðilegu tilliti.

„Þér hafið heyrt að sagt var“ segir Jesús sex sinnum og þylur þar upp lögmál Gamla testamentisins, þar á meðal „þú skalt ekki morð fremja„, „drýgja hór„, eða bera „ljúgvitni“. Þessi framsetning Fjallræðunnar á siðfræði er á erlendum málum kölluð „andstöður“ (e. antitheses) en það er rangnefni, því Jesús boðar ekki andstöðu þess sem Gamla testamentið boðar, heldur færir siðferðiskröfuna út til hins ítrasta. Eftir því sem líður á „andstöðurnar“ verða siðaboðin ítarlegri.

„Þér hafið heyrt að sagt var ... Þú skalt ekki morð fremja. ... En ég segi yður: Hver sem reiðist bróður sínum skal svara til saka ... Vertu skjótur til sátta við andstæðing þinn.“

Fyrsta greinin dregur athyglina frá verknaði sem flestir myndu telja siðlausan, morði, til þess að reiðast—frá verknaði hið ytri, til þess sem á sér stað hið innra. Morð er þannig álitin afleiðing af hugarástandi sem ber að stöðva, áður en til þess kemur að ofbeldi sé beitt, og reiðin er stöðvuð með því að sættast við þá sem við eigum sökótt við. Handritahefðin er ekki sammála um hvort það vanti orð inn í textann, gríska orðið εἰκῆ, sem útleggst „hver sem reiðist bróður sínum óverðskuldað (εἰκῆ)“, en meirihluti fræðimenn telur að orðinu hafi verið bætt síðar við Fjallræðuna til að gera siðferðiskröfuna skiljanlegri. Reiði sem fær að þrífast, verðskulduð eður ei, getur hæglega breyst í biturð og hatur.

„Þér hafið heyrt að sagt var: Þú skalt ekki drýgja hór. En ég segi yður: Hver sem horfir … í girndarhug hefur þegar drýgt hór … . Ef hægra auga þitt tælir þig til falls þá ríf það úr og kasta frá þér. … Ef hægri hönd þín tælir þig til falls þá sníð hana af og kasta frá þér.“

Önnur greinin gengur lengra og með sláandi myndmáli leggur Jesús áherslu á alvarleika þess að girnast kynferðislega þegar það felur í sér svik gagnvart tryggðarheitum. Slík boð er víða að finna í hinum forna heimi, meðal gyðinga, Grikkja og Rómverja, en sláandi framsetning siðaboðanna er ætlað að vekja áheyrendur til umhugsunar. Ekkert bendir til þess að kennsla Jesú hafi verið túlkuð bókstaflega af fylgjendum sínum, en framsetningin er sett í slíkt samhengi til leggja áherslu á heilindi hið innra og hið ytra. Þriðja greinin talar síðan gegn hjónaskilnuðum og sú fjórða að standa við orð sín almennt. Jesús segir eiða vera óþarfa, „ég segi yður að þér eigið alls ekki að sverja, ... þegar þér talið sé já yðar já og nei sé nei“. Í hinu forna samhengi eru síðustu tvær greinarnar þó róttækastar og fræðimenn þekkja ekki til hliðstæðna við þau siðaboð er þar eru sett fram.

„Þér hafið heyrt að sagt var: Auga fyrir auga og tönn fyrir tönn. En ég segi yður: Rísið ekki gegn þeim sem gerir yður mein. Nei, slái einhver þig á hægri kinn þá bjóð honum einnig hina. ... Þér hafið heyrt að sagt var: Þú skalt elska náunga þinn og hata óvin þinn. En ég segi yður: Elskið óvini yðar og biðjið fyrir þeim sem ofsækja yður.“

„Auga fyrir auga og tönn fyrir tönn“ er oft misskilin sem hefndargirni, en í hinu forna samhengi er þessi meginregla, Lex Talionis, krafa um sanngirni sem víða er að finna í fornum lögum. Meginreglan er að refsing skuli aldrei vera meiri en sá skaði sem viðkomandi hefur orðið fyrir. Í nútímalögfræði nefnast slík viðmið meðalhófsregla.

Jesús hafnar alfarið því að leita réttar síns, heldur afnemur hefndarskylduna að fullu. Þá tekur hann dæmi um hvað það þýðir. Að bjóða fram hina kinnina er ekki að láta ofbeldi yfir sig ganga án þess að mótmæla því, heldur einmitt að mótmæla ofbeldi með því að afhjúpa það—án þess að beita sjálfur ofbeldi á móti. Sá sem býður fram hina kinnina, eða ástundar þau önnur dæmi sem Jesús nefnir, afhjúpar og andæfir ofbeldi í öllum myndum, m.a. þeirri mynd að hægt sé að réttlæta ofbeldi með hugmyndum um réttlæti. Fylgjendur Jesú liðu margir píslardauða til að uppfylla þessa siðferðiskröfu.

Róttækust af öllum er síðasta greinin, en þar eru fylgjendur siðaboða Fjallræðunnar krafðir um að elska þau sem beita þau ofbeldi—að sigra hið illa með góðu. „Elskið óvini yðar“. Í rannsóknum mínum á Nýja testamentinu hef ég m.a. spurt, hvað er þar nýtt að finna, og ég er meðal ritstjóra bókar sem kemur út nú í marsmánuði um það efni: Innovation and Appropriation in Early Christian Literature. Það er samdóma álit fræðimanna að krafan um að elska óvini sína eigi sér ekki hliðstæðu í hinum forna heimi, enda er hér ekki um tilfinningalega afstöðu að ræða, heldur það að sýna þeim kærleika í verki. Slíkt þótti í hinum forna heimi einfaldlega óhugsandi. Að biðja „fyrir þeim sem ofsækja yður“ er að óska blessunar þeim til handa, óháð afstöðu þeirra til okkur sjálfra.

Siðaboðin sex dregur Jesús síðan saman með orðunum, „Verið því fullkomin eins og faðir yðar himneskur er fullkominn.“ Kennsla Jesú er alltaf sláandi, en hvergi meira sláandi en í „andstöðum“ Fjallræðunnar. Að vera fullkominn er á grísku τέλειος, sem merkir bókstaflega að gera heilt eða verða full-orðinn. Siðfræði Fjallræðunnar setur markið svo hátt að enginn getur upphafið sig á forsendum eigin dyggða, því öll reiðumst við og girnd er samofin kynhvöt okkar, og hafnar samtímis þeirri siðfræði sem beinir sjónum sínum að verstu birtingarmyndum lasta okkar. Krafan er um heilindi og elsku, hið innra og hið ytra.

Höfundur er prestur við Vídalínskirkju í Garðabæ.