Hver heldur á fjar­stýringunni í ís­lensku sam­fé­lagi?

Það er gömul saga og ný á Íslandi að stórar ákvarðanir sem varða okkur öll virðast oft teknar áður en málin koma formlega inn á borð Alþingis. Við þekkjum mörg þessa tilfinningu: gruninn um að leikreglunum hafi verið breytt í lokuðu herbergi, þar sem hagsmunir fárra vega þyngra en hagsmunir heildarinnar.

Þetta snýst ekki um „vonda kallinn“ í atvinnulífinu eða persónulega sök einstaklinga. Þetta snýst um kerfisvillu. Við búum við kerfi sem býður upp á óeðlilega nálægð og hvetur til þess að persónuleg tengsl trompi gagnsæi.

Þegar hagsmunaaðilar verða hönnuðir örlaga okkar

Í örsamfélagi eins og okkar eru boðleiðir stuttar. Það getur verið kostur, en það er líka okkar stærsti veikleiki. Þegar sami aðilinn situr beggja megin borðsins — sem ráðgjafi, fjárfestir og stefnumótandi — verður til þéttriðið net sem almenningur á enga leið inn í, og hagsmunir almennings verða ekki verndaðir á lýðræðislegum grunni.

Tökum auðlindamálin sem dæmi. Það er ekkert að því að fyrirtæki sækist eftir hagnaði; það er drifkraftur verðmætasköpunar. Vandinn skapast þegar þeir sem fá að nýta sameiginlegar auðlindir þjóðarinnar hafa meiri áhrif á reglurnar en eigendurnir sjálfir.

Þegar hagsmunaaðilinn hættir að vera umsagnaraðili og verður í raun hönnuður löggjafarinnar, þá er lýðræðið komið í vanda.

Þrjár leiðir til að endurheimta jafnvægið

Við þurfum ekki að skipta út fólki; við þurfum að skipta út leikreglunum. Til að tryggja að almannahagsmunir séu alltaf í forgrunni þurfum við að ráðast í þrjár skýrar kerfisbreytingar:

1. Gagnsæi í rauntíma: Við þurfum opinbera skrá yfir hagsmunaverði (lobbyists). Það á að vera flettanlegt hverjir sitja fundi með ráðherrum og nefndum og um hvað sé rætt. Almenningur á kröfu á að vita hverjir hvískra í eyra valdsins.
2. Sjálfstæði og styrkur stofnana: Fagleg stjórnsýsla og öflugt eftirlit eru varnir lýðræðisins. Stofnun sem þarf að „betla“ um fjárveitingar hjá þeim sem hún á að hafa eftirlit með, getur aldrei beitt sér af fullri hörku.
3. Fyrirsjáanleg auðlindarenta: Það á ekki að vera pólitísk geðþóttaákvörðun hvað greitt er fyrir aðgang að sameiginlegum gæðum. Við þurfum fastan og sanngjarnan ramma sem tryggir að arðurinn skili sér beint í innviði okkar allra — í stað þess að safnast saman á fárra hendur.

Traust er dýrmætasti gjaldmiðillinn

Traust er ekki sjálfgefið, það er áunnið. Þegar fólk upplifir að leikreglurnar séu „fixaðar“, hættir það að taka þátt. Það hættir að treysta stjórnmálum og samfélagið festist í vítahring vantrúar og átaka.

Við eigum val. Við getum haldið áfram í kerfi þar sem tengslanet og fjármagn ráða för í bakherbergjunum. Eða við getum krafist kerfis þar sem leikreglurnar eru skýrar, gagnsæjar og jafnar fyrir alla.

Valdið á bak við valdið má vera til staðar sem hvati til framfara, en það á aldrei að eiga fjarstýringuna að Stjórnarráðinu. Það er kominn tími til að við tökum hana aftur í okkar hendur.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um bætt samfélag.