Með svipuna á bakinu

Ég sit við skrifborðið mitt og horfi á verkefnið á skjánum. Ég hef lesið sömu setninguna aftur og aftur, en skrifa samt ekkert. Öllu sem mér dettur í hug að skrifa eyði ég jafnóðum. Þá kemur hugsunin sem ég þekki svo vel: „Þú gerir aldrei neitt rétt, þú ættir bara að gefast upp.“

Flestir þekkja þessa innri rödd sem talar ekki alltaf af mildi heldur er dæmandi og gagnrýnin. Hún bendir á allt sem hefði mátt gera betur, allt sem ætti að gera öðruvísi. Á þann hátt gengur maður oft með svipuna á bakinu, sífellt tilbúinn að refsa sér fyrir að vera ekki nóg eða gera ekki hluti nógu vel. Smám saman verður gagnrýnið sjálfstal svo eðlilegt að maður áttar sig ekki á því fyrr en vanlíðan eða kvíði gerir vart við sig. Þá kemur í ljós að vandinn er ekki alltaf kvíðinn sjálfur, heldur hvernig fólk talar við sig þegar hann birtist. Kvíði getur vissulega gegnt hlutverki og hvatt mann áfram þegar maður frestar hlutum. En þegar hugsanirnar verða niðrandi hætta þær að vera uppbyggilegar og fara þess í stað að brjóta mann niður.

Ég gríp oft ósjálfrátt til sjálfsgagnrýni þegar mér finnst ég þurfa meira aðhald. Í huganum réttlæti ég þessa rödd sem sjálfsaga. Hún á að ýta mér áfram, halda mér við efnið og passa að ég slaki ekki of mikið á. Raunin er sú að hún virkar sjaldan á þann hátt. Í stað þess að byrja þá fallast mér hendur. Ég fresta, efast og forðast. Ég velti því fyrir mér hvort ég muni klúðra hlutunum, hvort ég sé yfirhöfuð hæf, hvort það sé þess virði að reyna. Hugsanir sem eiga að hvetja mig áfram verða að hindrunum og ég kemst ekki áfram. Sjálfsgagnrýnin verður því frekar að hömlu en drifkrafti. Stundum virðist einfaldara að sleppa einhverju alveg en að framkvæma það, því það kemur í veg fyrir að maður dæmi sig fyrir útkomuna.

Ég get verið svo skilningsrík við aðra. Ég styð vinkonur mínar, hvet þær áfram og minni þær á sína styrkleika þegar þeim finnst þær hafa gert mistök. Álit mitt á þeim breytist ekki þegar þær taka slæma ákvörðun, virði þeirra breytist ekki í mínum augum. En gagnvart sjálfri mér er ég ekki alltaf jafn skilningsrík. Stundum er ég minn versti óvinur. Ég velti því fyrir mér hversu mikið ég gæti afrekað ef ég væri jafn góð vinkona sjálfri mér og ég er öðrum, ef ég myndi tala til mín af sama skilningi og ég sýni þeim sem mér þykir vænt um.

Margir óttast að mildi gagnvart sjálfum sér leiði til agaleysis eða stjórnleysis (Neff, 2011). Hins vegar er fólk sem sýnir sér mildi eftir mistök líklegra til að læra af þeim og halda áfram, frekar en að festast í skömm og sjálfsásökun (Breines og Chen, 2012). Þeir sem sýna sér mildi halda áfram þó að eitthvað fari úrskeiðis í stað þess að gefast upp eða fresta því verkefni sem fram undan er. Mistökin verða ekki endapunktur heldur hluti af ferli sem má læra af án þess að efast um sitt eigið virði eða getu.

Sjálfsmildi snýst ekki um að gera engar kröfur til sín, heldur um að vilja sjálfum sér vel og sýna sér mildi. Kannski er spurningin ekki hvort sjálfsgagnrýni sé nauðsynleg til að halda aga heldur hvort hún sé raunverulega hjálpleg til lengri tíma litið. Viljum við ganga um með svipuna á bakinu, alltaf tilbúin til að refsa okkur fyrir að vera ekki nóg, eða getum við fundið leið til að halda aga og koma hlutunum í verk án þess að særa eða minnka okkur sjálf í leiðinni?

Ég horfi aftur á verkefnið á skjánum. Setningarnar sem voru svo erfiðar að byrja á eru nú komnar á blað, ein af annarri. Kannski er það ekki fullkomið en það þarf ekki að vera það. Ég anda aðeins léttar og reyni að muna að tala við sjálfa mig af meiri mildi.

„Þú ert að gera þitt besta og það er nóg.“

Heimildir

Neff, K. D. (2011). Self-Compassion, Self-Esteem, and Well-Being. Social and Personality

Psychology Compass, 5(1), 1-12. https://doi.org/10.1111/j.1751-9004.2010.00330.x

Breines, J. G., og Chen, S. (2012). Self-Compassion Increases Self-Improvement Motivation.

Personality and Social Psychology Bulletin, 38(9), 1133-1143.

https://doi.org/10.1177/0146167212445599

Höfundur er sálfræðinemi og starfar á Landspítalanum.