Ný matarstefna Reykja­víkur­borgar – hvað skiptir raun­veru­lega máli?

Ný matarstefna Reykjavíkurborgar er bæði metnaðarfull og tímabær, og í raun mikilvægt skref í átt að markvissari stefnumótun um mat, heilsu og sjálfbærni. Stefnan er umfangsmikil, með fjölmörgum aðgerðum sem snúa ekki aðeins að því hvað er á disknum, heldur einnig hvernig matur er framleiddur, eldaður og borinn fram, hver hefur aðgang að honum og hvaða áhrif hann hefur til lengri tíma – bæði á heilsu fólks og umhverfi.

Mikil umræða hefur skapast um þá aðgerð að unnar kjötvörur falli út af matseðli sem aðalmáltíð, en sú umræða endurspeglar að vissu leyti hversu varhugavert er að einblína á eitt atriði í stað þess að horfa á heildarmyndina. Í raun er þetta aðeins ein af mörgum aðgerðum stefnunnar, sem í grunninn snýst um að bæta gæði opinberra máltíða og tryggja fjölbreyttara og hollara fæðuval. Það er ekki verið að leggja blátt bann við ákveðnum matvælum, heldur að endurskoða hvaða matur á að vera daglegur grunnur í máltíðum sem eru bornar fram fyrir stóra hópa, sérstaklega börn.

Þegar horft er á þetta í samhengi við lýðheilsu verður ljóst að opinberar máltíðir eru aldrei hlutlausar. Aðgerðaleysi er í sjálfu sér ákveðin neyslustýring. Ef við veljum að breyta engu, þá erum við jafnframt að viðhalda ákveðnu matarumhverfi og venjum. Þar sem stór hluti barna borðar daglega í leik- og grunnskólum, skiptir það sem er boði ekki aðeins máli fyrir daglega líðan og einbeitingu, heldur einnig fyrir langtímaheilsu og matarsmekk. Þannig verður matur hluti af uppeldi og menntun, rétt eins og annað sem börn læra í skólaumhverfinu og má í raun horfa á matinn í boði eins og námsefnið, þar sem gæðin móta viðhorf og mennta til framtíðar.

Í þessu samhengi er einnig mikilvægt að skýra hvað felst í hugtakinu „unnar kjötvörur“. Þar er átt við vörur sem hafa verið reyktar, saltaðar eða rotvarðar með öðrum hætti, svo sem pylsur, bjúgu, beikon, skinku og kjötfars. Rannsóknir hafa sýnt að regluleg neysla slíkra vara tengist aukinni hættu á tilteknum krabbameinum, sérstaklega í ristli og endaþarmi. Það þýðir þó ekki að slíkar vörur eigi aldrei heima í mataræði, heldur að þær ættu ekki að vera daglegur uppistaða í máltíðum sem eru skipulagðar af opinberum aðilum. Hér áður fyrr þótti sjálfsagt að bjóða sætindi í leikskólum á afmælisdögum og ákveðin mótstaða var þegar sú hefð lagðist af. Líkt og með sætindi er eðlilegt að ábyrgðin á neyslu unnina kjötvara og annarra gjörunninna matvæla sé fyrst og fremst hjá foreldrum og forsjáraðilum en ekki hluti af daglegu skólaumhverfi.

Það sem vegur þó þyngst í þessari stefnu, og fær ef til vill minni athygli en skyldi, er áherslan á forystu og framkvæmd. Þar er sérstaklega lögð áhersla á þverpólitískt samráð og samráð við ólíka hagaðila, þar á meðal borgarbúa sjálfa, og að tryggt sé virkt gæðaeftirlit með innleiðingu stefnunnar. Þetta er lykilatriði, enda hefur lengi verið kallað eftir skýrari gæðastýringu í opinberum máltíðum. Án slíkrar eftirfylgni verða jafnvel bestu stefnur áhrifalausar.

Stefnan fellur einnig vel að breiðari áherslum stjórnvalda í forvörnum og heilsueflingu, þar sem meðal annars hefur verið lögð áhersla á að tryggja öllum aðgengi að hollum og fjölbreyttum mat, til dæmis í skólamötuneytum, á vinnustöðum og á heilbrigðisstofnunum. Innleiðing gjaldfrjálsra skólamáltíða árið 2024 undirstrikar enn frekar mikilvægi þess að gæði og innihald skólamáltíða séu í forgrunni.

Samhliða þessu er sterk áhersla á sjálfbærni, minni matarsóun og lægra kolefnisspor. Neysla á kjöti hefur þar umtalsverð áhrif, og því er aukið framboð af grænmetisréttum ekki aðeins heilsufarslegt mál heldur einnig loftslagsmál. Einnig er lögð áhersla á að matur sé eldaður sem næst neytendum, sem styður við ferskleika, gæði og styttri virðiskeðjur. Slík nálgun tengist beint hugmyndum um fæðuöryggi og seiglu í fæðukerfum, sem vísar til hæfni fæðukerfa til að standast áföll, aðlagast breytingum og halda áfram að tryggja næga, örugga og næringarríka fæðu fyrir öll á þann hátt að kerfin þoli áföll eins og loftslagsbreytingar, stríð og efnahagskreppur.

Í heild sinni snýst matarstefnan því um miklu meira en einstaka matvæli. Hún snýst um að skapa heilsueflandi fæðuumhverfi, draga úr ójöfnuði í aðgengi að mat, styðja við sjálfbærni og nýta matartímann sem vettvang fyrir lærdóm og upplifun. Það sem við berum á borð fyrir börnin er ekki aðeins næring heldur skilaboð um gildi, forgangsröðun og framtíðarsýn samfélagsins.

Höfundur er prófessor í næringarfræði við Háskóla Íslands og Uppsalaháskóla í Svíþjóð.