Ilm­efni í um­hverfi barna

Fyrstu rannsóknir um neikvæð áhrif ilmefna

Upp úr 1970 fóru vísindamenn að hafa auknar áhyggjur af notkun þalata í ilmefnum, snyrtivörum, matvælum og öðrum heimilisvörum. Fyrstu rannsóknir á dýrum sýndu að þalöt, sem m.a. má finna í ilmefnum, gætu valdið hormónatruflunum og ófrjósemi. Tæpum 20 árum síðar, eða um 1990, fóru vísindamenn að tengja ilmefnanotkun við neikvæð áhrif á heilsu mannfólks.

Enn í dag, rúmum 50 árum eftir að fyrstu rannsóknir sýndu fram á möguleg neikvæð áhrif ilmefna, er meirihluti heimilisvara stútfull af ilmefnum. Ilmefni og þalöt finnast m.a. í flestum þvottaefnum, sjampóum, hárnæringum, sápum, kremum, líkamsolíum, hreinsiefnum, mýkingarefnum, tannkremum, ilmspreyjum, ilmstaukum, ilmstráum, ilmkertum, ilmlömpum, reykelsum og flest öllum snyrtivörum.

Hvað eru ilmefni og hver eru áhrif þeirra?

Ilmefni eru framleidd manngerð efni, samsett úr fjölmörgum efnum og efnasamböndum. Finna má 30 - 300 efni eða efnasambönd í einu ilmefni, t.d. þalöt, paraben, VOC- efni og PFSAS efni. Rannsóknir sýna að um 30% mannkyns finna fyrir einhvers konar neikvæðum áhrifum ilmefna, og allt að 15% finna fyrir verulegum skerðingum á lífsgæðum og veikindum vegna ilmefnanotkunar í samfélaginu. Um 1-5% hafa svo staðfest ofnæmi fyrir ilmefnum.

Rannsóknir sýna að ilmefni og önnur efnasambönd hafa skaðleg áhrif á vistkerfi, lífkerfi og heilbrigði. Þau geta raskað hormónastarfsemi, veikt ónæmiskerfi, skert heilastarfsemi og haft áhrif á taugaþroska. Einkenni geta verið allt frá flensulíkum einkennum, síþreytu og örmögnun, ADHD, einhverfulíkum einkennum og skertri vitrænni hæfni.

Nokkrar rannsóknir um ilmefni og áhrif þeirra má nálgast á heimasíðu SUM - samtaka um áhrif umhverfis á heilsu.

Börn og ilmefni

Ungabörn, börn og ungmenni eru sérstaklega næm fyrir útsetningu ilmefna. Heili þeirra, taugakerfi, hormónakerfi og æxlunarfæri eru enn í mótun og afeitrunarkerfi ekki fullþroskuð. Útsetning fyrir ilmefnum snemma á lífsleiðinni sýnir neikvæð áhrif á heilsu barna og þroska.

Ilmefni berast ekki aðeins beint með barnavörum. Þau berast einnig óbeint um heimili, skóla og frístundir. Þar hefur ný tíska ilmstráa og sambærilegra ilmgjafa einnig áhrif. Ilmefnin loða við föt okkar, innanstokksmuni og húsgögn, og hafa neikvæð áhrif á loftgæði og innivist. Ilmefni geta þannig haft áhrif, jafnvel þegar börnin eru ekki í beinni snertingu við þau.

Staðan í dag?

Síðustu ár hefur fræðsla og umræða um ilmefni aukist. Læknar og heilbrigðisstarfsfólk leggur nú aukna áherslu á mikilvægi ilmefnalauss lífstíls, sérstaklega með börn, ungmenni, gæludýr, eldri borgara, öryrkja eða aðra viðkvæma hópa á heimilinu.

Í dag er unnt að velja fjölbreytt úrval af ilmefnalausum vörum, og helstu verslanir á Íslandi bjóða upp á þvottaefni, snyrtivörur, hreinlætisvörur, hreinsivörur og aðrar heimilisvörur án ilmefna.

Mikilvægt er að huga að ilmefnalausum lífstíl ekki aðeins fyrir barnið sjálft, heldur einnig fyrir öll sem eru í kringum það. Það besta sem hægt er að gera er að draga úr notkun ilmefna og annarra ilmgjafa.

Enn betra væri þó að markaðurinn og stjórnvöld taki mið af rannsóknum, grípi inn í áður en það verður um seinan, og einfaldlega skerði verulega eða banni notkun ilmefna inn í heimilisvörur.

Höfundur er í stjórn SUM - Samtaka um áhrif umhverfis á heilsu.