Varnargarðarnir hafi sannað gildi sitt en stjórn­sýslan ekki staðist prófið

Það er meginniðurstaða skýrslu Ríkisendurskoðunar um framkvæmdir við varnargarða á Reykjanesi. Guðmundur Björgvin Helgason ríkisendurskoðandi segir mikilvægt að skýrslan sé ekki lesin sem árás á þær varnir sem ráðist var í, heldur sem viðvörun um að umgjörðin utan um svo stór verkefni verði að vera sterkari þegar til framtíðar er litið.

„Ég vil meina að Íslendingar megi hrósa sér fyrir hvað við erum raunar úrræðagóð á raunastund og það er alveg ótrúlegt hvað mönnum hefur tekist að gera þarna við mjög erfiðar aðstæður. Þannig að það ber ekki að varpa skugga á það,“ segir Guðmundur.

Hann segir varnargarðana hafa reynst mikilvægir, bæði fyrir byggð og lykilinnviði, og að þar hafi tekist að verja samfélagslega hagsmuni við fordæmalausar aðstæður. En einmitt þess vegna skipti máli að staldra við og fara yfir hvort stjórnsýslan hafi verið nægilega öflug, skipulögð og fyrirsjáanleg.

Fyrirsjáanlegt að verkefnið væri ríkislögreglustjóra ofviða

Að mati Ríkisendurskoðunar var verkefnið frá upphafi þess eðlis að eðlilegt hefði verið að spyrja hvort embætti ríkislögreglustjóra hefði yfir höfuð burði til að halda utan um jafn umfangsmiklar framkvæmdir. Vegagerðin kom inn í verkefnið undir lok árs 2023, en stór hluti þess sat þó áfram hjá embætti ríkislögreglustjóra og innviðahópi sem ekki starfaði með nægilega formlegum hætti.

„Við segjum þarna í skýrslunni að þarna hefur ríkislögreglustjóra verið falið verkefni með umsjón þessara stórframkvæmda sem er embættinu ofviða,“ segir Guðmundur.

Hann bætir við að það verði þó að gæta sanngirni í mati á því. Ekki hafi legið beinlínis fyrir að embættið hefði þá þekkingu og þá framkvæmdagetu sem svona verkefni krefðist, sérstaklega þegar álagið var gríðarlegt og aðstæður síbreytilegar. En eftir því sem leið á hefði þurft að styrkja umgjörðina, skýra ábyrgðina betur og koma verkefninu í fastari skorður.

„Til framtíðar litið er nauðsynlegt að aðili sem fer með verkefni af þessum toga hafi til þess nauðsynlega þekkingu og burði. Það verður þá að vera almennileg stofnanaleg umgjörð utan um það og þá með verkaskiptingu og ábyrgðarskiptingu sem er skýr.“

Innviðir á skilgreindum hættusvæðum

Annað sem vegur þungt í gagnrýni skýrslunnar er að lög um vernd mikilvægra innviða á Reykjanesskaga hafi ekki skýrt nægilega hvað teldist í raun til slíkra innviða. Það hafi torveldað bæði forgangsröðun og ákvarðanatöku þegar bregðast þurfti skjótt við.

Guðmundur segir að þetta skipti ekki aðeins máli í tengslum við Svartsengi, Grindavík og Bláa lónið, heldur miklu víðar. Ísland standi frammi fyrir þeirri staðreynd að víða séu lífsnauðsynlegir innviðir á skilgreindum hættusvæðum og því verði stjórnvöld að vera búin að svara því fyrir fram hvað eigi að verja fyrst, hvers vegna og með hvaða hætti.

„Við erum með lífsnauðsynlega innviði eins og vatnsból Reykvíkinga. Við erum auðvitað með orkuverin okkar og þetta er allt saman á skilgreindum hættusvæðum. Þetta eru hlutir sem þarf að útlista, skilgreina og eftir atvikum forgangsraða.“

Vegagerðin hafi verið í lausafjárskorti

Þá segir Ríkisendurskoðun að ekki hafi verið búið nægilega vel um fjármögnun framkvæmdanna. Vegagerðin hafi meðal annars staðið frammi fyrir verulegum lausafjárskorti. Að mati Guðmundar er það ekki ásættanlegt þegar um jafn brýnar og kostnaðarsamar varnir er að ræða.

„Enn fremur og í síðasta lagi þá teljum við að fjármögnun þurfi að vera tryggð. Á tímabilum fyrir það hvernig haldið var á var Vegagerðin í verulegum lausafjárskorti og það er ein ábending skýrslunnar að það þurfi að fjármagna framkvæmdir með fyrirsjáanlegri og tryggari hætti heldur en okkur hefur tekist til þessa.“

Skýrslan dregur því upp tvískipta en skýra mynd. Annars vegar hafi samfélaginu tekist að bregðast af mikilli festu við hættu sem fáir hefðu getað ímyndað sér fyrirfram. Hins vegar hafi sú reynsla afhjúpað veikleika sem ekki megi láta standa óáreitta.

Ný skýrsla Veðurstofunnar sýni fram á mikilvægið

Guðmundur segir meginverkefnið nú vera að færa lærdóminn úr neyðarástandinu inn í fyrirbyggjandi stjórnsýslu. Reynslan á Reykjanesi sýni að það sé hægt að verja innviði með markvissum hætti, en aðeins ef ábyrgð, forgangsröðun og fjármögnun séu skýr áður en hættan verður að veruleika.

„Við getum gert ýmislegt en það þarf þá kannski að vera í umhverfi þar sem við erum að grípa til fyrirbyggjandi aðgerða áður en vá gerir vart við sig heldur en kannski í miðju hraunflóði. Einkum og sér í lagi kannski er það viðeigandi nú þegar við erum með nýjar skýrslur frá Veðurstofunni með áhættumati um hraunvá á Reykjanesskaga og höfuðborgarsvæðinu.“