Fyrst upp­lýsingar og stöðug­leiki, svo má kjósa

Það er sjálfsagt að þjóðin fái að segja sitt um hvort Ísland eigi að ganga til aðildarviðræðna við Evrópusambandið. Í svo stóru máli væri fráleitt að óttast dóm kjósenda enda er um að ræða vegferð sem getur haft áhrif á fullveldi, auðlindir, byggðir og atvinnulíf til langrar framtíðar.

En það er ekki sama hvernig og hvenær slík ákvörðun er lögð fyrir þjóðina. Þjóðaratkvæðagreiðsla af þessu tagi verður að byggjast á hlutlausum og gegnsæjum upplýsingum. Það þýðir ekki að rjúka fram nokkrum dögum fyrir boðaða atkvæðagreiðslu með gögn og efni sem almenningur á þá að melta í flýti. Í svo stóru máli þarf lengra samtal og íhugun.

Fáir myndu treysta sér til að taka ákvörðun um að fjárfesta í nýjum tækjum, reisa viðbyggingu, byggja nýtt fjós, kaupa jörð eða breyta rekstri á grundvelli kynningar sem birtist rétt áður en skrifað er undir.

Engin fjölskylda tekur húsnæðislán án þess að skoða greiðslubyrði, vexti og áhættu og annað samhengi hlutanna.

Sama hugsun á að gilda um þjóðina þegar kemur að mögulegum aðildarviðræðum.

Áhyggjur af efnahagsmálum

Staða efnahagsmála veldur okkur flestum töluverðum áhyggjum. Vextir eru háir og hafa nýlega hækkað, heimili finna fyrir aukinni greiðslubyrði og rekstur margra fyrirtækja er þungur. Fyrir matvælaframleiðslu og raunar alla starfsemi og mannlíf á landsbyggðinni eru áhrifin augljós. Þau koma fram í þungum afborgunum af rekstrarlánum, vélum og tækjum og ekki síst í því að hátt vaxtastig dregur úr möguleikum fólks til að kaupa sér heimili og byggja upp framtíð sína. Staðan er einfaldlega ekki góð.

Eftir nýlega vaxtahækkun Seðlabankans er eðlilegt að fólk horfi áhyggjufullt til haustsins. Fólk verður uggandi þegar það sér kostnað og óvissu aukast á meðan stjórnmálin snúast um óljósa ESB-vegferð í stað þess að ná fyrst betri tökum á verkefnunum hér heima.

Einmitt í þessu ljósi er fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2027 til 2031 svo mikilvæg. Hún á að vera vegvísirinn og svara spurningum um vexti, verðlag, uppbyggingu og lífskjör. Þingið fjallar um hana í næstu viku og það er þar sem athyglin á að vera. En því miður er umræðan um hana að drukkna í ESB-hávaðanum, og það er mjög óheppilegt enda felur áætlunin í sér fjármála- og efnahagsleg grunngildi sem snerta alla landsmenn næstu ár.

Fyrirsjáanleiki í gjaldtöku og uppbyggingu

Eitt af stóru verkefnunum framundan er að tryggja aukinn trúverðugleika í efnahagsstjórn landsins. Þar er fyrirsjáanleiki lykilatriði. Þegar fyrirtæki, bændur og heimili ráða illa við skatta, gjöld og álögur hins opinbera, sem taka allt of hröðum breytingum, dragast fjárfestingar saman og óvissa eykst. Þetta er vandinn sem við stöndum frammi fyrir í dag.

Ríki, sveitarfélög og stofnanir þurfa eðlilega að hækka gjöld með reglulegu millibili. Vandinn er sá að slíkt er gert án samræmingar og án nægilegrar heildarsýnar á áhrif gjaldahækkana. Niðurstaðan er dýrari uppbygging, minni fjárfesting og aukin óvissa meðal annars á húsnæðismarkaði, í atvinnulífi og í allri innviðauppbyggingu.

Verkefnið framundan er því að ræða af alvöru hvort gjaldtaka hins opinbera sé nægilega samræmd og skynsamleg. Við þurfum umfram allt samræmdari gjaldtökuáform sem auka fyrirsjáanleika og sérstaklega við uppbyggingu innviða og á fasteignamarkaði. Það er ekki nóg að vísa í góðar fyrirætlanir. Kerfið sjálft þarf að vera skýrt og áreiðanlegt.

Atvinna alls staðar

Þetta á ekki síður við um nýsamþykkta atvinnustefnu stjórnvalda. Hún verður að skila sér í störfum, framleiðni og verðmætasköpun í öllum landshlutum en ekki bara á höfuðborgarsvæðinu. Það er ekki nóg að tala um vöxt ef ungt fólk sér ekki tækifæri til að búa og starfa utan stærstu þéttbýliskjarnanna. Vinnumarkaðurinn þarf að þróast sjálfbært. Launaþróun, framleiðni, verðbólga og vextir verða að haldast í hendur. Þetta er allt undir okkur sjálfum komið.

Landbúnaðurinn má ekki gleymast

Íslenskur landbúnaður er einstakur. Hann byggist á hreinu landi, góðu dýraheilbrigði, ströngum kröfum, fjölskyldubúum og þeirri staðreynd að byggð verður ekki haldið uppi með orðum einum. Matvælaframleiðsla snýst ekki aðeins um verðmiða dagsins, eða tilboð vikunnar. Hún snýst um fæðuöryggi, uppruna, búsetu, nýtingu lands og getu þjóðarinnar til að framleiða eigin matvæli við norðlægar aðstæður.

Þess vegna verða þeir sem tala fyrir aðildarviðræðum að upplýsa á gegnsæjan hátt hvað þær kunna að þýða t.d. fyrir íslenskan landbúnað, tollvernd, stuðningskerfi, byggðasjónarmið og sjálfstæða stefnumótun. Rauðu línurnar þurfa að liggja fyrir.

Fyrst þarf stöðugleika í efnahagsmálum og hlutlægar upplýsingar um það sem í húfi er.

Svo getur þjóðin kosið.

Höfundur er bóndi og þingmaður Framsóknar.