Varnar­samningurinn og full­veldið

Í hlaðvarpinu Flekaskil fjalla þau Dagur B. Eggertsson, fyrrum borgarstjóri og alþingismaður, og Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, fyrrum utanríkisráðherra og sendiherra í Lundúnum, um utanríkismál. Umræðuefni fimmta þáttar var varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna 1951. Þetta var eitt heitasta umræðuefnið meðal landsmanna en hefur legið í láginni síðustu áratugi. Þetta er athyglisverður þáttur og þau koma víða við. Þátturinn vekur margar spurningar hjá hlustanda, einkum það sem ekki er sagt.

Dagur og Þórdís Kolbrún hefja þáttinn á að rifja upp hina miklu leynd sem hefur hvílt yfir öllum samskiptum Íslands við Bandaríkin, og kemur þeim á óvart. Lítið eða ekkert er fjallað um varnarsamninginn á Alþingi en þegar þau fara að gramsa kemur í ljós halarófa af viðaukum við varnarsamninginn, sem Alþingi hefur hvorki fjallað um né samþykkt. Þessir viðaukar voru heldur aldrei birtir og margir þeirra eru ekki heldur til á íslensku. Valgerður Sverrisdóttir, þáverandi utanríkisráðherra, birtir viðaukana við brottför hersins þegar þeir voru fallnir úr gildi. Samkvæmt þessum viðaukum gátu Bandaríkin tekið yfir lofthelgi, landhelgi og það land sem þeir vildu án milligöngu íslenskra stjórnvalda. Árið 2017 gerir Guðlaugur Þór Þórðarson, þáverandi utanríkisráðherra, hins vegar nýjan samning við Bandaríkin þar sem yfirtaka Bandaríkjanna á íslensku umráðasvæði, lofthelgi og landhelgi er endurvakin. Þennan samning vissu þingmenn ekkert um. Hann er ekki til hjá Alþingi, hann er ekki á heimasíðu utanríkisráðuneytis og samningurinn er ekki til á íslensku. Það var Valur Ingimundarson, sagnfræðingur, sem fann samninginn á heimasíðu bandaríska varnarmálaráðuneytisins og upplýsti þingmenn um tilvist hans. Þetta kemur ekki á óvart. Sagnfræðingar hafa löngum kvartað yfir því að þurfa að leita í erlendum skjalasöfnum vegna hinnar miklu leyndarhyggju íslenskra stjórnvalda, sem hafa handvalið fræðimenn til að fjalla um samskipti Íslands við Bandaríkin.

Ríkisútvarpið fjallaði um þennan samning fyrsta apríl 2025. Þar eru þjóðréttarfræðingar á einu máli um að þessi samningur hefði átt að fara fyrir Alþingi samkvæmt 21. gr. stjórnarskrár:

Forseti lýðveldisins gerir samninga við önnur ríki. Þó getur hann enga slíka samninga gert, ef þeir hafa í sér fólgið afsal eða kvaðir á landi eða landhelgi eða ef þeir horfa til breytinga á stjórnarhögum ríkisins, nema samþykki Alþingis komi til.

Jafnframt kemur fram að það var ekki ráðherra sem skrifaði undir samninginn heldur starfsmaður utanríkisráðuneytis sem kvittaði fyrir móttökuna. Þegar Guðlaugur Þór er spurður út í þetta daginn eftir útsendingu þáttarins segir hann: „Ég man nú bara ekki eftir þessu máli yfir höfuð. Það er náttúrlega mjög mikið af framkvæmdaratriðum sem eru framkvæmd í ráðuneytinu án þess að þau komi á borð ráðherra.“ Og bætti svo við: „Það er algjörlega á hreinu að ef einhver sérfræðingur hefði lagt áherslu á það eða lagt það til að við myndum fara með þetta í þingið þá hefðum við að sjálfsögðu gert það.“

Hér fer ekkert á milli mála að utanríkisráðuneytið lítur ekki á þetta sem samning við annað ríki samkvæmt 21. gr. stjórnarskrár, hvað þá að þetta sé þríhliða samningur milli Bandaríkjanna, NATO og Íslands, eins og þau Dagur og Þórdís Kolbrún gefa í skyn. Undir það verður að taka. Þetta er ekki samningur heldur yfirlýsing bandarískra stjórnvalda um hvernig samskiptum landanna skuli háttað í framtíðinni. Þetta er samskonar yfirlýsing og Donald J. Trump, núverandi leigjandi Hvíta hússins í Washington, birti Grænlendingum um að hann hygðist taka landið yfir. Með öðrum orðum skerti Trump fullveldi Íslands á fyrra kjörtímabili sínu án nokkurra athugasemda stjórnvalda. Hvort utanríkisráðuneytið hafi gert sér grein fyrir þessu skal látið ósagt. Það er hins vegar ljóst að Ísland er nú algerlega undir járnhæl Trumps.

Þetta leiðir hugann óneitanlega að enn stærra máli, inngöngu Íslands í NATO 30. mars 1949, og hvort því sé ekki eins háttað. Íslendingum hafi hreinlega verið stillt upp við vegg.

Almennt hafa sagnfræðingar viðurkennt að við lok seinni heimsstyrjaldar hafi Vesturlöndum engin ógn stafað af Rússlandi þótt stórveldin hafi vissulega verið keppinautar. Rússar misstu 24 miljónir manna í stríðinu og voru í sárum. Bandaríkin réðu hins vegar ein yfir kjarnorkusprengju.

Stofnun NATO má rekja til seinni heimsstyrjaldarinnar, samninga leiðtoga bandamanna um skiptingu heimsins við lok hennar, þeir voru: Josef Stalin, Franklin D. Roosevelt, og Winston Churchill (á ráðstefnunum í Teheran 1943, Jöltu 1945 og Potsdam 1945) og upphaf kalda stríðsins, sem snerist strax í upphafi um það hvernig Rússland annars vegar og Bandaríkin hins vegar gætu skarað eld að sinni köku í nafni sósíalisma eða lýðræðis. Þannig lenti t.d. Tékkóslóvakía fyrir austan járntjald en Ísland fyrir vestan.

Þegar stríðinu lauk höfðu stríðshaukar þeirra Roosevelts og síðar Trumans í utanríkis- og varnarmálaráðuneytinu enga löngun til að hverfa aftur til fyrri starfa, hvort sem það var í kennsluna eða í bankann. Spurningin hjá þeim snerist um það hvernig Bandaríkin gætu tryggt efnahagslega yfirburði sína og hvernig þau gætu réttlætt áframhaldandi stríðshagkerfi. Þetta var gert í mörgum samhangandi aðgerðum en kemur hvað skýrast í ljós með Truman-yfirlýsingunni vorið 1947 en þá fékk hann leyfi þingsins til að senda Grikkjum og Tyrkjum hernaðaraðstoð. Stalín þurfti ekkert slíkt leyfi til að byggja upp hernaðarmátt Rússlands frekar en Trump nú.

Sögu Tékkóslóvakíu og Íslands, sem bæði fengu fullveldi 1918, svipar um margt saman á þessu tímabili. Ríkin hugðust bæði verða aðilar að Marshall-áætluninni 1947 en þegar Stalín frétti að tékknesk stjórnvöld ætluðu að sækja undirbúningsráðstefnuna í París greip hann í taumana. Landið tilheyrði jú austurblokkinni. Í kjölfarið náðu kommúnistar völdum og gripu þeir til hinna ýmsu aðgerða til að skerða frelsi landsmanna. Íbúar Austur-Evrópu bjuggu lengi við skert ferðafrelsi. Ísland er hins vegar eitt af stofnríkjum NATO og fékk ómælt fé frá Bandaríkjunum án þess að hér hafi orðið nokkrir stríðsskaðar. Nóbelskáldið kallaði þá Búa Árland og félaga landsölumenn í Atómstöðinni.

Með inngöngunni í NATO gengust íslensk stjórnvöld undir ýmsar tilskipanir Bandaríkjanna, sbr. tilskipun Trumans nr. 9835 um hollustu ríkisstarfsmanna. Ásakanir um óhollustu voru teknar fyrir með formlegum yfirheyrslum, og töldu margir það brjóta á borgaralegum réttindum, þar sem sakborningar stóðu frammi fyrir því að þurfa að verja sig án þess að vita hvert sakarefnið væri eða hverjir kærðu þá. Tilskipunin var undanfari McCarthy-ismans í Bandaríkjunum og hafði áhrif á líf þúsunda manna.

Hérlendis skertu stjórnvöld ýmis borgaraleg réttindi svo fólk ætti erfiðara með að ferðast. Gjaldeyrishöft voru hert, Skipaútgerðin hætti að sigla til Skotlands, ekki mátti ferðast til annarra landa ef menn skulduðu skatt og gátu stjórnvöld tekið vegabréf af mönnum ef svo bar undir. Þá beittu stjórnvöld skatteftirliti til að íþyngja þeim sem voru grunaðir um að vera ekki „góðir og gildir borgarar“. Flugumenn fylgdust með starfsmönnum á vinnustöðum og enginn fékk vinnu hjá hinu opinbera nema hann uppfyllti „skilyrðin“. Sigurbjörg Sigurgeirsdóttir, stjórnsýslufræðingur, telur stjórnvöld hafa einhverskonar „huldunefnd“ á sínum snærum til að fara yfir starfsumsóknir. Þeir sem lentu á svörtum lista gátu ekki ferðast til Bandaríkjanna. Árangurinn af þessu starfsmannavali lét ekki á sér standa, hvort sem litið er til utanríkismála þjóðarinnar, eins og vikið var að hér á undan, eða til efnahagsmála. Samkvæmt Hagstofunni mældist verðbólgan að meðaltali 12% á ári á sjöunda áratugnum, 20% á þeim áttunda og 40% á níunda áratugnum. Heilum 30 árum eftir EES-samninginn mælist verðbólga hérlendis enn tvöfalt til þrefalt meiri en í nágrannalöndunum.

Yfirlýsing Trumans um að náttúruauðlindir í hafsbotni landsgrunnsins tilheyrði Bandaríkjunum hafði mikil áhrif á utanríkismál hérlendis. Ísland færði landhelgina úr þremur mílum í fjórar árið 1952, ári eftir gildistöku varnarsamningsins. Breska heimsvaldið, sem leit á náttúruauðlindir annarra þjóða sem sína eign, brást hart við og setti löndunarbann á íslenskan fisk. Þetta var undanfari þorskastríðsins sem stóð næsta aldarfjórðunginn. Löndunarbannið jafngilti stríðsyfirlýsingu og verður ekki líkt við neitt nema tollastríð Trumps. Ólafur Thors, sjávarútvegsráðherra, sneri vörn í sókn og seldi Rússum allan fisk gegn olíu í vöruskiptasamningum. Þetta hafði ekki bara áhrif á viðhorf almennings til NATO heldur líka á allt viðhorf til viðskipta. Í reynd var tekið upp svipað vöruskiptakerfi og ríkti á tímum einokunarverslunarinnar 1602-1787 þar sem ein kýr jafngilti 240 fiskum. Þetta þýddi að á meðan aðrar Evrópuþjóðir voru að losa um höft og taka upp frjálst markaðshagkerfi jukust höftin og fábreytnin hérlendis. Við nutum ekki stærðarhagkvæmninnar sem Efnahagsbandalag Evrópu og EFTA buðu upp á og í reynd komumst við ekki út úr þessum ógöngum fyrr en með EES-samningnum árið 1994.

Allt í kringum varnarsamninginn er hulið móðu og greinilegt að stjórnskipanin heldur ekki vatni. Alþingi tók á málinu og hélt þjóðaratkvæðagreiðslu um nýja stjórnarskrá 2012 en einhver dulinn kraftur kemur í fyrir staðfestingu hennar. Hér má líta til Epstein-skjalana og Pandóruboxins sem þau opnuðu. Epstein-elítan þrífst á leynd og gagnkvæmum greiðum, sem skerða réttindi borgaranna. Jack Lang, fyrrum menntamálaráðherra Frakklands, sem er grunaður um peningaþvætti og skattsvik, en hann sveik flokk sinn þegar hann sat í ríkisstjórn Sarkozys 2008. Atkvæði hans hafði afgerandi áhrif við að tryggja stjórnarskrárbreytingu sem skerti þingræðið. Dóttir hans erfir 5 miljónir dala eftir Epstein.

Nýja stjórnarskráin kemur í veg fyrir leynd og skort á gagnsæi í valdakerfum og styrkir bæði eftirlitsstofnanir og réttarkerfið. Það kæmi því ekki á óvart að það væri Epstein-elítan sem væri aðalhindrunin fyrir samþykkt hennar.

Höfundur er hagfræðingur og sagnfræðingur.