Skólastika Gamalíelsdóttir vekur undrun Ís­lendinga

Reglulega birtast fréttir af úrskurðum mannanafnanefndar þar sem ný mannanöfn eru samþykkt eða þeim hafnað. Úrskurðirnir vekja gjarnan athygli vegna þess hve sérstæð nöfnin þykja og hneykslan vegna meintrar úrkynjunar íslenskrar tungu. Í síðasta úrskurði nefndarinnar voru nöfnin Sifjar, Elidon, Snjór, Jad, Mollý og Freyjó til að mynda samþykkt.

Sjá einnig: Má heita Freyjó og Sifjar en ekki Mikhael

Óhefðbundin nöfn eru þó hvorki ný af nálinni né afsprengi mannanafnanefndar. Ef maður skoðar Íslendingabók aftur tímann er ekki ólíklegt að maður rekist á skemmtileg nöfn á borð við Lofthænu, Dósótheus eða Svarthöfða. Una Stefánsdóttir lenti einmitt í slíku og vakti athygli á því á Fésbókinni.

„Hvað er málið með þetta nafn?“

„Er á Íslandsbókarfylleríi og rakst hér á formóður mína í 13. ættlið. Sú ágæta kona hét Skólastika Gamalíelsdóttir (fædd 1555). SKÓLASTIKA GAMALÍELSDÓTTIR. Nú er ég ágætlega vön öðruvísi nöfnum að vestan og svona... en HVAÐ ER MÁLIÐ MEÐ ÞETTA NAFN?!“ skrifaði Una í færslunni.

Una gróf upp nöfn hinna átta barna Gamalíels til að athuga hvort systkini Skólastiku bæru jafnsérstæð nöfn og fann þá Bjarna, Geirlaugu, Gissuur, Ingunni, Þorkel, Björgólf, Guðrúnu og Ragnhildi. Allt saman nokkuð hefðbundið. 

„Hann Gamalíel (líka smá spes en töff?) pabbi hennar átti átta önnur börn sem hétu öll Guðrún og Bjarni og eitthvað. Hvað gerði Skólastika til að eiga þetta skilið? Er þetta eitthvað „trauma dumping“ hjá Gamalíusi og frú?“ skrifaði Una.

Samkvæmt Íslendingabók er Skólastika sömuleiðis sú eina sem hefur borið og velti Una því fyrir sér hvað lægi að baki nafninu, hvort árið 1555 hefði verið ár skólastikunnar eða hvort foreldrar hafi bara verið svona illkvittnir.

Lárentsíus, Brunda-Bjálfi og Hilaríus

Færsla Unu hefur vakið mikla athygli, rúmlega níu hundruð manns hafa brugðist við henni og eru rúmlega 150 ummæli við færsluna þegar þetta er skrifað. Netverjar hafa keppst við að rekja ættir sínar til Skólastiku eða grínast með nafnið.

„Ætla að sannfæra konuna mína um að skella í eitt barn til viðbótar,“ skrifar Styrmir Barkarson við færsluna og ætlar greinilega að fjölga Skólastikum.

Brynja Eldon tekur í svipaðan streng og beinir orðum sínum að Unu: „Er ekki kominn tími á að endurvekja þetta nafn? Ertu hætt barneignum Una Stefánsdóttir? Ég er hætt annars hefði ég gert það. Leitt að ég náði því ekki.“

„Hvar var mannanafnanefnd!?!“ spyr Björn Leví, fyrrverandi þingmaður Pírata.

Þá hafa fjölmargir lagt orð í belg á þræðinum til að koma öðrum gömlum íslenskum nöfnum að.

„Ég verð að koma nafninu Hilaríus inn í þessa umræðu,“ skrifar Anna Steinunn Ólafsdóttir.

„Í frystihúsinu á Hellissandi, sumarið 1970, vann ég með eldri manni sem hét Lárentsíus Dagóbertsson (líklega ættaður frá Vestfjörðum) en móðurbróðir vinar míns, Sandari í húð og hár, hét Cyrus Danelíusson,“ skrifar Ingvi Þór Kormáksson.

„Afi Egils Skallagrímssonar hét Kveldúlfur Brunda-Bjálfason..... held að Skólastika sé bara ágæt sko....“ skrifar Halldóra Sigrún Ásgeirsdóttir

„Í dag er ég þakklátur að heita bara Jón,“ skrifar tónlistarmaðurinn Jón Ólafsson.

Nafnið rakið til sjöttu aldar

En hvaðan kemur nafnið Skólastika? Una lagðist í rannsóknarvinnu á nafninu og komst að því að Skólastika hefði ratað í Moggann 441 ári eftir fæðingardag sinn. Gísli Jónsson, íslenskufræðingur og kennari, hefði fjallað um nafnið í 862. þætti af „Íslensku máli“ í Morgunblaðinu þann 17. ágúst 1996.

Skrifar Gísli nafnið þar með í-i en ekki i-i, Skólastíka og segir það komið úr latínu og merki „sú sem lærir eða ér lærð“. Nafnið hefur því sennilega verið borið fram með áherslu á a-ið, það er Skól-astíka en ekki Skóla-stika.

„Nafninu bregður fyrir hérlendis í gömlum heimildum, sjá t.d. Jón Espólín. Virðist löngu dautt. Skólastíka Gamalíelsdóttir (Gamladóttir) var frá Stað í Hrútafirði. Faðir hennar var bróðir Þorláks föður herra Guðbrands,“ skrifar Gísli.

Neðst í umfjölluninni skrifar Gísli um nöfnu Skólastíku, hina ítölsku Scholasticu sem fæddist 480 og lést 542, var systir heilags Benedikts af Núrsíu og er talin stofnandi nunnuhluta Benediktsreglunnar. Hún er dýrlingur í kaþólsku kirkjunnar, rétttrúnaðarkirkjunnar og ensku biskupakirkjunnar og er messudagur hennar 10. febrúar.

Hálfu ári áður en Gísli ritaði þennan málfræðimola í Morgunblaðið birtist einmitt frétt 10. febrúar 1996 í Morgunblaðinu um Skólastíkusmessu.

„Skólastíka var systir Benedikts frá Núrsíu, og fyrsta nunna í benediktínareglu. Bæði íslensku nunnuklaustrin voru af þeirri reglu, Kirkjubæjarklaustur (st. 1186) og Reynistaðarklaustur (st. 1295). Skólastíku er minnst fagurlega í Benedikts sögu í handriti frá fyrri helmingi 15. aldar,“ segir í blaðinu upp úr Sögu daganna eftir þjóðháttafræðinginn Árna Björnsson.

Og þar höfum við líklegustu skýringuna á nafni Skólastiku. Spurning hvort það bætist einhver Skólastika eða Skólastíka í hópinn á næstu árum, mannanafnanefnd þyrfti allavega ekki að úrskurða í því máli.