Stóra spurningin um ís­lenskt fisk­eldi

Frá því að fiskeldi í sjó hófst á ný upp úr 2010 hefur greinin tekið miklum framförum. Á síðasta ári nam útflutningur á eldislaxi hátt í 50.000 tonn. Til að setja það magn í samhengi nægir það til að útbúa um 200 milljónir máltíða. Á tiltölulega skömmum tíma hefur sjóeldi orðið ein af mikilvægustu atvinnugreinum þeirra byggðarlaga þar sem það er stundað. Skýr tengsl eru á milli uppbyggingar greinarinnar og fjölgunar íbúa á þessum svæðum.

Í dag starfa hátt í tvö þúsund manns, beint og óbeint, í greininni. Starfsemin er að mestu leyti á Vestfjörðum og austanverðu landinu, en einnig á suðvesturhorni landsins. Greinin skiptir því verulegu máli fyrir íslenskt hagkerfi og ekki síður fyrir þau samfélög sem hafa byggt upp starfsemi í kringum hana. Hún hefur skapað atvinnutækifæri sem hafa styrkt byggðir og aukið fjölbreytni atvinnulífs og stendur nú fyrir um 6% af vöruútflutningi Íslands.

Áhrifin ná jafnframt langt út fyrir eldisfyrirtækin sjálf. Fasteignaverð hefur hækkað hlutfallslega mest á þeim svæðum þar sem uppbygging sjóeldis hefur verið mest. Fyrirtækin kaupa jafnframt umfangsmikla þjónustu af innlendum fyrirtækjum, svo sem netagerðum, iðnaðarmönnum, umbúðaframleiðendum, flutningsaðilum og tæknifyrirtækjum. Þannig hafa orðið til fjölmörg störf í stoðgreinum sem annars hefðu líklega ekki orðið til. Greinin skilar því umtalsverðum skatttekjum og mikilvægum útflutningsverðmætum fyrir þjóðarbú sem byggir afkomu sína að stórum hluta á útflutningi.

Þrátt fyrir þennan árangur eru blikur á lofti. Afkoma greinarinnar hefur verið óviðunandi undanfarin ár. Ástæðurnar eru margar en þar vegur umgjörð greinarinnar þungt. Sértæk skattlagning leggst á atvinnugrein sem er enn ung, stendur í miklum fjárfestingum og hefur ekki enn byggt upp sterka eiginfjárstöðu á grundvelli arðbærs rekstrar.

Sértæk eldisgjöld á Íslandi eru hærri en í Færeyjum og Noregi, sem eru þau einu lönd sem leggja sambærileg gjöld á greinina. Á síðustu þremur árum hafa fjögur stærstu eldisfyrirtækin greitt um 22 milljarða króna í laun og um 6 milljarða króna í bein eldisgjöld. Auk þess skapar starfsemin verulegar skatttekjur í formi annarra skatta og gjalda, þannig að heildarskattspor greinarinnar er að minnsta kosti tvöfalt hærra. Á sama tíma hefur reksturinn í heild verið rekinn með tapi. Það er erfitt að byggja upp nýja atvinnugrein til framtíðar við slíkar aðstæður.

Afleiðingar þessarar háu skattlagningar og skorts á löggjöf sem styrkir samkeppnishæfi Íslensks eldi á alþjóðamörkuðum eru þegar farnar að koma í ljós. Verulega hefur dregið úr fjárfestingum og stór verkefni á borð við uppbyggingu seiðaeldis, fullvinnslu og umbúðaframleiðslu hafa verið sett á bið. Um er að ræða tugmilljarða fjárfestingar sem hefðu getað skapað hundruð starfa á landsbyggðinni, aukið verðmætasköpun og stuðlað að enn sjálfbærari framleiðslu. Hægari uppbygging dregur jafnframt úr vexti útflutningsverðmæta. Það er því ástæða til að velta því fyrir sér hvort við séum að fórna verðmætum til lengri tíma fyrir tekjur til skemmri tíma.

Tækifærin í íslensku sjóeldi eru hins vegar áfram mikil. Það er umtalsverður árangur að hafa byggt upp 50.000 tonna framleiðslu á rúmum áratug í nýrri atvinnugrein sem byggir á þekkingu sem Íslendingar hafa aflað sér í sjávarútvegi, fiskvinnslu, flutningum og sölu á alþjóðlegum mörkuðum.

Sá árangur gefur tilefni til bjartsýni. Áform fyrirtækjanna um að tvöfalda framleiðsluna á næsta áratug eru metnaðarfull en jafnframt raunhæf ef rétt rekstrarskilyrði eru fyrir hendi. Slík uppbygging gæti hæglega skapað önnur eitt til tvö þúsund ný störf, aukið útflutningsverðmæti um tugi milljarða króna og haft jákvæð áhrif á fjölmargar stoðgreinar og tekjur hins opinbera.

Stóra spurningin er því ekki hvort Ísland eigi að hafa öflugt fiskeldi. Hún er hvort við ætlum að skapa greininni rekstrarskilyrði sem gera henni kleift að halda áfram að fjárfesta, skapa störf og auka verðmætasköpun hér á landi.

Til að það geti orðið að veruleika þarf rekstrarumhverfið að vera stöðugt og fyrirsjáanlegt. Þá gefst fyrirtækjunum svigrúm til að byggja upp sjálfbæran rekstur. Skattlagning þarf að taka mið af því að greinin er enn á uppbyggingarstigi. Það felur ekki í sér að greinin vilji ekki greiða skatta. Þvert á móti er sjálfsagt að fyrirtækin leggi sitt af mörkum til samfélagsins. En til þess þarf fyrst að skapast forsendur fyrir arðbærum rekstri.

Jafnframt þarf löggjöfin að vera skýr, stöðug og fyrirsjáanleg. Fyrirtæki sem ráðast í fjárfestingar til margra áratuga þurfa að geta treyst því að leikreglurnar séu skýrar. Um leið er mikilvægt að gæta þess að séríslenskar kröfur grafi ekki undan samkeppnishæfni íslensks sjóeldis gagnvart helstu samkeppnislöndum okkar.

Því voru það fyrirtækjunum sem stunda sjóeldi á laxi mikil vonbrigði að ekki skyldi takast að ljúka endurskoðun löggjafar um fiskeldi á nýloknu þingi. Heildarendurskoðun laganna hefur verið í vinnslu um árabil en enn hefur ekki tekist að ljúka málinu á Alþingi. Að þessu sinni virtist skorta samstöðu meðal stjórnarflokkanna um þær breytingar sem nauðsynlegt er að gera og lítil sem engin umræða átti sér stað um málið í þingsal.

Við vonumst því til að ríkisstjórnin ljúki endurskoðun laganna sem fyrst. Það myndi skapa nauðsynlegan fyrirsjáanleika fyrir atvinnugrein sem hefur þegar sýnt að hún getur skapað verðmæti, atvinnu og tækifæri víða um land. Það væri samfélaginu öllu til hagsbóta.

Björn Hembre, forstjóri Arnarlax, Daníel Jakobsson, forstjóri Arctic Fish, og Vidar Aspehaug, forstjóri Kaldvíkur.