Karl Marx skrifaði eitt sinn að kenning yrði að raunverulegu afli um leið og hún næði tökum á fjöldanum. Leiðtogar Sovétríkjanna tóku þessi orð sér að leiðarljósi – og leiddu þau aftur og aftur til hörmunga. Vladimir Lenín gerði þau að hugmyndafræðilegri réttlætingu fyrir byltingu, en Jósef Stalín taldi sömu hugmyndafræði réttlæta að svelta milljónir manna og láta þær vinna sig til dauða í nafni hraðrar iðnvæðingar og „bjartari framtíðar“ sem aldrei rann upp. Nikita Khrústsjov vísaði til sömu hugmyndar þegar hann hóf að gera upp við stjórnartíð Stalíns árið 1956, eins og hægt væri einfaldlega að beina gangi sögunnar inn á nýja braut.
Þótt markmiðin hafi verið ólík var grundvallarhugsunin alltaf sú sama. Ráðamenn í Kreml ákveða fyrst hvernig raunveruleikinn eigi að líta út og neyða síðan fólk til að laga sig að þeirri sýn, sama hver kostnaðurinn er. Stríð Vladimírs Pútíns í Úkraínu er nýjasti kaflinn í þessari sögu og í sumar eru afleiðingarnar orðnar sífellt augljósari.
Á undanförnum fjórum árum hefur Úkraína orðið sífellt færari um að láta Rússa finna fyrir afleiðingum stríðs sem þeim var lofað að myndi ekki snerta daglegt líf þeirra. Þegar Pútín hóf hina svokölluðu „sérstöku hernaðaraðgerð“ í febrúar 2022 var rússneskum almenningi lofað skjótri og sigursælli herför sem myndi ekki raska daglegu lífi hans. Raunin hefur orðið allt önnur. Úkraínskir drónar ná nú sífellt lengra inn á rússneskt yfirráðasvæði og gera reglulega árásir á olíuhreinsunarstöðvar, verksmiðjur og mikilvæga innviði orkukerfisins.
Veikleikamerkin eru farin að koma æ skýrar í ljós. Fjárlagahalli rússneska ríkisins nemur nú meira en sex billjónum rúbla, jafnvirði um 83,5 milljarða Bandaríkjadala. Verðbólga hefur aukist hratt og langar biðraðir eftir eldsneyti teygja sig meðfram vegum allt frá Moskvu til Vladivostok. Pútín sjálfur varð vitni að reyk sem steig upp yfir Sankti Pétursborg á meðan hin árlega efnahagsráðstefna borgarinnar stóð sem hæst – viðburður sem hann hefur löngum notað til að undirstrika mikilvægi Rússlands á alþjóðavettvangi.
Stjórnvöld í Úkraínu hafa ítrekað lagt til vopnahlé þegar kemur að árásum á orkuinnviði. Tillagan felur í sér að Úkraínumenn hætti árásum á rússneskar olíuhreinsunarstöðvar gegn því að Rússar hætti loftárásum á úkraínska orkuinnviði. Volodimír Selenskí forseti hefur lýst linnulausum árásum á það sem hann kallar „eyjuna Moskvu“ sem leið til að þrýsta á Pútín að semja um frið. Rökin virðast einföld. Þegar óánægja almennings vex og kostnaður stríðsins eykst skapast skýr hvati til að draga úr átökunum. Samkvæmt hefðbundnum mælikvörðum er þetta einmitt þannig sem styrjaldir eiga að enda.
En vandinn er sá að Pútín hugsar eftir allt öðrum lögmálum. Hann réðst ekki inn í Úkraínu til að leysa tiltekið vandamál heldur til að sýna að hann gæti knúið Selenskí og Vesturlönd til að viðurkenna mátt Rússlands á hans eigin forsendum. Fyrir Úkraínu snýst stríðið um að lifa af. Fyrir Pútín snýst það um að knýja fram virðingu og sýna aldrei veikleikamerki.
Þessi hugsunarháttur á sér djúpar sögulegar rætur. Þegar nasistar tóku Jakov, son Stalíns, til fanga árið 1941 buðu þeir tvívegis að skipta honum út – fyrst fyrir frænda Adolfs Hitlers sem hafði verið handsamaður og síðar fyrir þýska marskálkinn Friedrich Paulus. Stalín hafnaði báðum tilboðunum og lét falla þau alræmdu orð: „Ég skipti ekki marskálki fyrir undirforingja.“
Skipun Stalíns um „ekki eitt skref aftur á bak“ varð fyrirmynd þeirrar ósveigjanlegu afstöðu sem einkenndi Sovétríkin – og síðar Rússland. Eldsneytisskortur, hátt verðlag og gífurlegt mannfall eru ekki til marks um að stríðið sé að fara úrskeiðis í augum Pútíns. Þvert á móti eru þetta einfaldlega fórnirnar sem þurfi að færa til að ná sigri.
Stríðið er orðið sjálfur kjarninn í stjórnkerfi Pútíns. Þurfi fleiri hermenn verða þeir sendir. Þurfi fleiri eldflaugar verður þeim skotið. Hvorki almenningsálit, mannfall né biðraðir við bensínstöðvar breyta nokkru um það.
Árið 2022 lýsti Joe Biden, þáverandi forseti Bandaríkjanna, Pútín sem leiðtoga sem „hugsar rökrétt“ en hefði þó „misreiknað sig stórkostlega“ með innrásinni í Úkraínu. Fjórum árum síðar, þegar stríðið hefur náð inn á rússneska grund, hefur ekkert í grundvallaratriðum breyst í því hvernig Pútín hugsar og starfar. Ef eitthvað er hefur stríðið aðeins staðfest þann hluta mats Bidens að Pútín hafi misreiknað sig.
Eitt hefur þó breyst. Pútín hefur sjaldan talið sig þurfa að útskýra stefnu sína þegar hún hefur mætt andstöðu. Núna þegar fylgi hans hefur samkvæmt opinberum mælingum lækkað úr 84 prósentum í 74 prósent frá áramótum – umtalsverð breyting í landi þar sem gagnrýni á forsetann getur leitt til handtöku – virðist Pútín hins vegar ekki geta hætt að réttlæta stefnu sína opinberlega. Á síðustu tveimur mánuðum hefur hann flutt aðalræðu á efnahagsráðstefnunni í Sankti Pétursborg, veitt langt viðtal við áróðursmanni Kremlar, Pavel Zarubin, og jafnframt heimsótt víglínuna í fágætri opinberri heimsókn, klæddur herbúningi, til að fagna því sem rússnesk stjórnvöld sögðu vera yfirtöku á bænum Kostjantínivka í Donbas-héraði.
Í hvert sinn var markmiðið hið sama. Ekki kæmi til greina að hvika frá stríðinu og að það væri áfram æðsta forgangsmál Kremlar. Stríðið er orðið sjálfur kjarninn í stjórnkerfi Pútíns. Þurfi fleiri hermenn verða þeir sendir. Þurfi fleiri eldflaugar verður þeim skotið. Hvorki almenningsálit, mannfall né biðraðir við bensínstöðvar breyta nokkru um það.
Pútín hóf innrásina í Úkraínu til að sýna styrk sinn. Að binda enda á það vegna utanaðkomandi þrýstings myndi þýða að gefa eftir vegna veikrar stöðu. Fyrir leiðtoga sem byggir völd sín á valdboði og ótta væri slík niðurstaða bein ógn við sjálfan grundvöll valda hans.
Áskorunin snýst þó um meira en pólitíska framtíð Pútíns sjálfs. Raunverulegur friður myndi krefjast allt annars konar Rússlands. Ríkis sem gæti veitt heimkomnum hermönnum raunveruleg svör, boðið fram trúverðuga skýringu – ef ekki beinlínis afsökunarbeiðni – greitt Úkraínu stríðsskaðabætur og opnað sig á ný gagnvart umheiminum, bæði efnahagslega og í diplómatískum samskiptum.
Þess í stað hefur Kreml síðustu fjögur árin fetað í gagnstæða átt. Hundruð takmarkandi laga hafa verið samþykkt sem stýra öllu frá atvinnulífi og menntakerfi til þess hvað Rússar mega lesa, skrifa og horfa á. Þetta er ekki stjórnkerfi sem getur snúið sér að opnara samfélagi, jafnvel þótt viljinn væri fyrir hendi. Að rjúfa tengslin við Pútínismann myndi krefjast pólitísks uppgjörs af svipuðum toga og þegar Khrústsjov fordæmdi persónudýrkun Stalíns árið 1956. Til að binda enda á stríðið þyrfti stjórn Pútíns með öðrum orðum að hætta að vera stjórn Pútíns.
Allt annað myndi afhjúpa að þær gífurlegu mannfórnir og efnahagslegu byrðar sem hann hefur lagt á rússnesku þjóðina hafi verið tilgangslausar. Það myndi skilja hann eftir með ósigur sem hann hvorki vill né getur sætt sig við.
Án slíks pólitísks uppgjörs virðist aðeins eitt raunhæft tækifæri eftir til samningaviðræðna: G20-fundurinn í Miami í desember. Pútín kann enn að vona að persónulegt samband hans við Donald Trump, forseta Bandaríkjanna, geti orðið grundvöllur einhvers konar samkomulags. En ef Bandaríkin sniðganga hann með sama hætti og þegar Pútín bauðst til að miðla málum í Íransdeilunni gæti Rússland gripið til þess sem kalla mætti „kjarnorkukostinn“ – öfgafullrar stigmögnunar – í þeirri viðleitni að knýja fram frið á eigin forsendum.
Fyrir Pútín er sigur hinn endanlegi tilgangur stríðsins í Úkraínu. Allt annað myndi afhjúpa að þær gífurlegu mannfórnir og efnahagslegu byrðar sem hann hefur lagt á rússnesku þjóðina hafi verið tilgangslausar. Það myndi skilja hann eftir með ósigur sem hann hvorki vill né getur sætt sig við.
Lausleg þýðing á grein sem Nina L. Khrushcheva birti á vefsíðu The Project Syndicate mánudaginn 13. júlí síðastliðinn.
Nina, langafabarn Nikita Khrústsjov sem var leiðtogi Sovétríkjanna 1953 til 1964, er prófessor í alþjóðastjórnmálum við The New School í New York og meðal annars höfundur bókarinnar In Putin’s Footsteps: Searching for the Soul of an Empire Across Russia’s Eleven Time Zones.
