Hlógu þeir líka að Sviss, Ólafur Ragnar?

Ólafur Ragnar Grímsson hefur lagt fram nýja heimild í Evrópuumræðunni: hlátur tveggja nafnlausra manna í París.

Í nýlegu viðtali sagði hann frá samtölum við tvo menn sem hann segir „gjörþekkja" starfsemi og eðli Evrópusambandsins. Samkvæmt Ólafi er annar háttsettur fyrrverandi embættismaður sem starfaði „um árabil" innan framkvæmdastjórnar sambandsins. Hinn mun vera blaðamaður sem sérhæfir sig í málefnum ESB í Brussel. Hvorugan þessara dularfullu huldumanna vildi Ólafur Ragnar nafngreina. Ólafur lýsti fyrir þeim þeirri afstöðu sem forsætisráðherra Íslands, Kristrún Frostadóttir, hefur kynnt heimsbyggðinni í einu áhrifamesta podcasti í veröldinni: The Rest is Politics. Trúverðug og glæsileg forsætisráðherra hefur vakið mikla athygli. Kristrún sagði að já-atkvæði 29. ágúst feli ekki endilega í sér vilja til inngöngu heldur aðeins heimild til að kanna hvað sé í boði [21]. Ólafur Ragnar segir okkur að svar hinna dularfullu huldumanna hafi verið afdráttarlaust: „Þeir hlógu." Hugmyndin væri „út úr kú og í engum tengslum við eðli Evrópusambandsins." [1][2]

Gott og vel. Skoðum þá eðli Evrópusambandsins. Það er nefnilega skjalfest.

Hlógu þeir líka að Sviss? Svisslendingar héldu þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2001 um hvort hefja ætti aðildarviðræður við Evrópusambandið. Þessi atkvæðagreiðsla var haldin á þeim forsendum að önnur atkvæðagreiðsla yrði um lokaniðurstöðuna [3][4]. Flutningsmennirnir vildu sjálfir aðild. Líkt og forsætisráðherra Íslands litu þeir samt á ákvarðanirnar tvær sem aðskildar: já við viðræðum var ekki já við inngöngu [4]. Svissneska þjóðin sagði nei. En framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hló ekki. Daginn eftir sagði talsmaður hennar, Luc Veron, að Svisslendingar hefðu ekki sagt nei við Evrópu. Svisslendingar hefðu ákveðið að svara spurningunni síðar og að framkvæmdastjórnin virti þá ákvörðun [5].

Hlógu þeir að Rúmeníu? Í miðjum aðildarviðræðum, haustið 2003, greiddu Rúmenar þjóðaratkvæði um víðtækar stjórnarskrárbreytingar sem meðal annars lögðu grunninn að aðild: framsal valdheimilda og forgang Evrópuréttar [6]. 91 prósent sögðu já [7]. Rúmenía er aðildarríki í dag.

Hlógu þeir að Moldóvu? Í október 2024, tæpum fjórum mánuðum eftir að aðildarviðræður hófust formlega [8], gengu Moldóvar að kjörborðinu í miðju ferli. Og hver voru viðbrögð Evrópusambandsins við hugmynd sem Ólafur Ragnar segir vera „út úr kú"? Það sendi frá sér

formlega yfirlýsingu, fagnaði niðurstöðunni og kallaði hana sögulegt val moldóvsku þjóðarinnar [9]. Á meðan nafnlausir huldumenn Ólafs Ragnars hlæja í París sendir Brussel hamingjuóskir.

Hlógu þeir að Norður-Makedóníu, þar sem 94 prósent gildra atkvæða féllu með ESB- og NATO-aðild í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2018, fjórum árum áður en aðildarviðræður hófust [10][11]? Að San Marínó, sem kaus árið 2013 um hvort yfirhöfuð ætti að hefja aðildarferli? Sú tillaga náði ekki tilskildum þátttökuþröskuldi [12]. Að Frakklandi, sem hélt þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1972 um hvort hleypa ætti fjórum nýjum ríkjum inn í Efnahagsbandalagið, forvera ESB [13]? Að Ítalíu, sem fól Evrópuþinginu stjórnlagaumboð í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1989, áður en Maastricht-ferlið hófst [14]?

Og hvað þá með Armeníu? Stjórnarskrá landsins áskilur að aðild að yfirþjóðlegum alþjóðastofnunum verði ráðin í þjóðaratkvæðagreiðslu [15]. Í apríl 2025 tóku gildi lög um að hefja aðildarferli að Evrópusambandinu. Þetta gerðist að undangenginni undirskriftasöfnun tugþúsunda almennra borgara [16]. Í maí síðastliðnum gerðist svo dálítið athyglisvert. Forsetar Rússlands, Hvíta-Rússlands, Kasakstans og Kirgistans kröfðust þess sameiginlega að Armenía héldi einmitt slíka þjóðaratkvæðagreiðslu sem allra fyrst [17][18]. Þegar bæði Brussel og Moskva taka þjóðaratkvæðagreiðslur af þessu tagi grafalvarlega, koma viðhlæjendur Ólafs óneitanlega á óvart. Pútín, forseti Rússlands, virðist vera í sérstöku uppáhaldi Ólafs Ragnars líkt og oft hefur komið fram [22][23].

Þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst er þannig hvorki íslensk sérviska né nýmæli [19]. Evrópskar þjóðir hafa greitt atkvæði á öllum stigum þessa ferlis: um hvort hefja eigi aðildarferli (San Marínó), um hvort ganga eigi til viðræðna (Sviss, Armenía), í miðjum viðræðum (Rúmenía, Moldóva). Og um aðildina sjálfa að loknum viðræðum, eins og Austurríki, Finnland og Svíþjóð gerðu 1994, níu af tíu ríkjum stækkunarinnar 2004 árið áður og Króatía árið 2012 [11]. Ísland fetar troðna slóð: þjóðin veitir umboðið og þjóðin fellir dóminn um niðurstöðuna [20]. Það er ekki „út úr kú". Það er eðli lýðræðis í Evrópu. Þetta ætti ekki að vera framandi hugtak fyrrum forseta íslenska lýðveldisins til tuttugu ára.

Og þá vandast sagan frá París. Embættismaður sem starfaði „um árabil" innan framkvæmdastjórnarinnar hlýtur að hafa verið innanhúss í einhverjum þessara mála. Kannski þegar framkvæmdastjórnin svaraði Svisslendingum af virðingu? Kannski þegar Rúmenar kusu í miðjum viðræðum og Brussel hélt ótrautt áfram? Og blaðamaður sem sérhæfir sig í

málefnum ESB í Brussel? Getur verið að þjóðaratkvæðagreiðsla Moldóva og hamingjuóskir sambandsins í kjölfarið hafi farið fram hjá honum? Hlógu þeir þá líka hástöfum á eigin vinnustað eða þegar þeir voru að skrifa blaðagreinar um þessi efni?

Menn sem gjörþekkja Evrópusambandið hlæja ekki að sögu þess. Allra síst þeirri sögu sem þeir lifa og hrærast í sjálfir. Nafnlaus hlátur í París er ekki heimild um eðli Evrópusambandsins. Hann kann hins vegar að vekja tilteknar spurningar um málflutning sögumanns.

Höfundur er prófessor í hagfræði við Brown háskóla í Bandaríkjunum.

Heimildir

[1] Vísir (2026) Segir enga tryggingu fyrir annarri þjóðaratkvæðagreiðslu. Aðgengilegt á: www.visir.is/g/20262917286d/ (sótt 6. ágúst 2026).

[2] Spjallið með Frosta Logasyni (2026) Viðtal við Ólaf Ragnar Grímsson. Aðgengilegt á: www.youtube.com/watch?v=JkEvypOIlgM (sótt 6. ágúst 2026).

[3] Svissneska utanríkisráðuneytið (FDFA) (2026) Popular votes and chronology. Aðgengilegt á: www.europa.eda.admin.ch/en/popular-votes-and-chronology (sótt 6. ágúst 2026).

[4] Evrópuþingið (án árs) Briefing No 28: Switzerland and the enlargement of the European Union. Aðgengilegt á: www.europarl.europa.eu/enlargement/briefings/28a2_en.htm (sótt 6. ágúst 2026).

[5] Associated Press / Deseret News (2001) Swiss reject talks on joining the EU, 5. mars. Aðgengilegt á: www.deseret.com/2001/3/5/19573209/swiss-reject-talks-on-joining-the-eu/ (sótt 6. ágúst 2026).

[6] Forsetaembætti Rúmeníu (án árs) The Constitution of Romania. Aðgengilegt á: www.presidency.ro/en/the-constitution-of-romania (sótt 6. ágúst 2026).

[7] Wikipedia (2026) 2003 Romanian constitutional referendum. Aðgengilegt á: en.wikipedia.org/wiki/2003_Romanian_constitutional_referendum (sótt 6. ágúst 2026).

[8] Ráð Evrópusambandsins (2026) EU relations with the Republic of Moldova. Aðgengilegt á: www.consilium.europa.eu/en/policies/moldova/ (sótt 6. ágúst 2026).

[9] Ráð Evrópusambandsins (2024) Republic of Moldova: Statement by the High Representative on behalf of the European Union on the constitutional referendum and the first round of the presidential elections, 22. október. Aðgengilegt á: www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/10/22/ (sótt 6. ágúst 2026).

[10] Framkvæmdastjórn ESB (2019) North Macedonia 2019 Report. Aðgengilegt á: enlargement.ec.europa.eu/system/files/2019-05/20190529-north-macedonia-report.pdf (sótt 6. ágúst 2026).

[11] Wikipedia (2026) Referendums related to the European Union. Aðgengilegt á: en.wikipedia.org/wiki/Referendums_related_to_the_European_Union (sótt 6. ágúst 2026).

[12] Elezioni San Marino (2013) Referendum: Avvio procedura adesione all'Unione Europea. Aðgengilegt á: www.elezioni.sm (sótt 6. ágúst 2026).

[13] Vie Publique (án árs) Les référendums de la Ve République et leurs résultats. Aðgengilegt á: www.vie-publique.fr/fiches/23970 (sótt 6. ágúst 2026).

[14] Innanríkisráðuneyti Ítalíu (án árs) Referendum consultivo 18 giugno 1989: Conferimento del mandato costituente al Parlamento Europeo. Aðgengilegt á: elezionistorico.interno.gov.it (sótt 6. ágúst 2026).

[15] Forsetaembætti Armeníu (2015) Constitution of the Republic of Armenia, 205. gr. Aðgengilegt á: www.president.am/en/constitution-2015/ (sótt 6. ágúst 2026).

[16] Reuters (2025) Armenia adopts law to launch EU accession process, 4. apríl. Aðgengilegt á: www.reuters.com/world/asia-pacific/armenia-adopts-law-launch-eu-accession-process-2025-04-04/ (sótt 6. ágúst 2026).

[17] Public Radio of Armenia (2026) EAEU leaders call for referendum in Armenia to choose between EU and EAEU, 29. maí. Aðgengilegt á: en.armradio.am/2026/05/29/ (sótt 6. ágúst 2026).

[18] Euronews (2026) Russia-led Eurasian Economic Union urges Armenian referendum, 29. maí. Aðgengilegt á: www.euronews.com/2026/05/29/russia-led-eurasian-economic-union-urges-armenian-referendum (sótt 6. ágúst 2026).

[19] Alþingi (2026) Þingsályktun um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu, þskj. 1245, 516. mál, 157. löggjafarþing. Aðgengilegt á: www.althingi.is/altext/157/s/1245.html (sótt 6. ágúst 2026).

[20] Alþingi (2026) Nefndarálit meiri hluta utanríkismálanefndar, þskj. 1183, 516. mál, 157. löggjafarþing. Aðgengilegt á: www.althingi.is/altext/157/s/1183.html (sótt 6. ágúst 2026).

[21] The Rest Is Politics: Leading (2026) Is Trump’s Chaos Pushing Iceland Towards the EU? (Prime Minister of Iceland, Kristrún Frostadóttir), 199. þáttur, júlí 2026. Aðgengilegt á: www.youtube.com/watch?v=dbRCjtCw4LM (sótt 7. ágúst 2026).

[22] Vísir (2022) Veltir því fyrir sér hvort Ólafur Ragnar afsaki gjörðir Pútíns. Aðgengilegt á: www.visir.is/g/20222237997d/ (sótt 7. ágúst 2026).

[23] Forsetaembætti Rússlands (2002) President Vladimir Putin held a meeting with President Olafur Ragnar Grimsson of Iceland, 19. apríl. Aðgengilegt á: en.kremlin.ru/events/president/news/27014 (sótt 7. ágúst 2026).