Sleggju­dómar ráð­herra

Fyrir kosningarnar 2024 birti Samfylkingin auglýsingu þar sem formaðurinn braut steypuklump merktan 9% með sleggju og sagði: „Svona ætlum við að negla niður þessa vexti." Nú, hálfu öðru ári eftir stjórnarskipti, standa stýrivextir í 7,75%. Verðbólgan var 4,8% þegar ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur tók við en mælist 5,3% í júlí. Án húsnæðis hefur hún nærri tvöfaldast á sama tíma, farið úr 2,8% í 4,8%. Sleggjan hefur með öðrum orðum engan þunga. Í stað þess að horfast í augu við það skrifar Jóhann Páll Jóhannsson, ráðherra í sömu ríkisstjórn, grein á Vísi undir fyrirsögninni „Höggdeyfir fyrir hverja?" þar sem krónan er gerð að sökudólgi. Það eru sleggjudómar af öðru tagi.

Það sem ráðherrann hefur rétt fyrir sér um

Byrjum á því sem stenst. Skýrslan sem ráðherrann vitnar í er gjaldmiðlaskýrslan svokallaða, skýrsla sem erlendir sérfræðingar unnu fyrir fjármálaráðherra og kom út í maí. Hún styður ráðherrann um sumt. Útflutningsmagn í áli og sjávarútvegi bregst lítið við gengisveikingu, enda ræðst það af kvótum, afkastagetu og langtímasamningum. Gengisveiking hækkar verðlag og rýrir raunlaun um hríð og ávinningurinn af henni rennur í fyrstu til eigenda útflutningsfyrirtækja fremur en launafólks. Þetta er rétt og engin ástæða til að deila um það.

Það sem skýrslan segir en ráðherrann sleppir

En sá sem vitnar í skýrslu verður að lesa hana alla. Sama skýrsla segir að án krónu færi aðlögun að áföllum fram með innri gengisfellingu, það er beinum launalækkunum og atvinnuleysi, í stað ytri gengisaðlögunar. Hún segir að 50% gengisaðlögun krónunnar 2008 hafi skilað hraðari viðsnúningi en hin langvinna innri gengisfelling á jaðri evrusvæðisins, þar sem atvinnuleysi fór yfir 20% í Grikklandi og á Spáni. Hún segir að fljótandi króna dempi eftirspurnaráföll. Hún vísar í rannsókn á 20 OECD-ríkjum sem fann hærri raunlaun í ríkjum með verðbólgumarkmið en í evruríkjum. Og hún segir að evruupptaka krefjist fyrst róttækra umbóta á íslenskri launamyndun því annars yrði skipt á ytri gengisfellingu og sársaukafullri aðlögun með gífurlegu atvinnuleysi. Ekkert af þessu rataði í grein ráðherrans.

Það sem fagstofnunin sagði um grundvöllinn

Þyngst vegur þó það sem Seðlabanki Íslands sagði um sjálfan grundvöll skýrslunnar. Í bréfi seðlabankastjóra til nefndarinnar, nefndar sem vann skýrslu þessa fyrir fjármálaráðherra, þ.e. í bréfi frá 4. maí 2026 sem afhent var á grundvelli upplýsingalaga, kemur fram að fullyrðing draganna um að gengissveiflur krónunnar væru margfalt meiri en annarra norrænna gjaldmiðla byggði á gallaðri tölfræði. Staðalfrávik voru reiknuð af gengisvísitölum í stað gengisbreytinga og röðun gjaldmiðla eftir slíkum mælikvarða getur ráðist af því hvaða grunnár er valið fyrir vísitölurnar. Seðlabankinn sýndi þetta með dæmi. Með grunnárið 2010 mælist krónan sveiflukenndari en sú norska en með grunnárið 2020 snýst röðin við. Sé mælt með staðlaðri aðferð, eins og bankinn gerði, er staðalfrávik mánaðarlegra gengisbreytinga krónunnar frá 2012 um 1,8% en norsku krónunnar 1,7%. Munurinn er 0,1 prósentustig. Nefndin, sem vann skýrsluna fyrir fjármálaráðherra, mildaði orðalagið í lokaútgáfunni en hélt niðurstöðunni og viðurkennir raunar sjálf að krónan hafi sveiflast minna en norska krónan síðustu árin.

Við þetta bætist svo óháður dómari sem enginn vænir um áróður. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn (AGS) kemur hvergi nærri gjaldmiðlaskýrslunni eða nefndinni sem skrifaði hana. Sjóðurinn birti í júlí sína eigin úttekt á Íslandi, tveimur mánuðum á eftir gjaldmiðlaskýrslunni, með sérstökum viðauka um gjaldmiðilsvalið vegna atkvæðagreiðslunnar. Þar segir berum orðum að krónan sé ekki metin sveiflukenndari en sambærilegir gjaldmiðlar og að séráföll Íslands, í ferðaþjónustu, sjávarútvegi og áli, undirstriki einmitt gildi sveigjanlegs gengis sem höggdeyfis. Spurningu ráðherrans Jóhanns Páls, „Höggdeyfir fyrir hverja?", svarar AGS efnislega. Höggdeyfirinn er fyrir hagkerfi sem verður fyrir áföllum sem evrusvæðið verður ekki fyrir. Það er hagkerfið sem við búum í. Og þar með er höggdeyfirinn fyrir launafólkið sjálft því sé hann tekinn burt hætta höggin ekki að koma, þau lenda bara ekki lengur á genginu heldur beint á launum og störfum.

Ójöfnuður er viðfangsefni skattkerfis, ekki gjaldmiðils

Eftir stendur ójafnaðarpunkturinn og hann á skilið alvarlegra svar en gjaldmiðilsskipti. Ef ávinningur gengisveikingar rennur um of til eigenda útflutningsfyrirtækja er það verkefni skattkerfis og kjarasamninga, tækja sem ríkisstjórn ráðherrans heldur sjálf á. Seðlabankinn benti nefndinni einmitt á að launamyndunin sé lykilvandi íslenskrar hagstjórnar, óháð því hvaða gjaldmiðill er notaður og að öll hin Norðurlöndin hafi útflutningstengt launaviðmið hvort sem þau nota evru, fasttengt gengi eða sjálfstæða peningastefnu. Vandinn liggur í launamynduninni, ekki myntinni.

Og hver leiðir launaþróunina? Hið opinbera sjálft. Gjaldmiðlaskýrslan bendir á að frá 2020 hafi laun hjá hinu opinbera hækkað meira en á almennum markaði; almenni markaðurinn hefur orðið eftir. Launavísitalan hefur hækkað um 6,4% síðustu tólf mánuði á meðan verðbólgumarkmiðið er 2,5%. Seðlabankinn bendir nefndinni jafnframt á að verðbólgan eftir faraldurinn hafi einkum verið drifin af innlendum þáttum, húsnæðislið og launakostnaði en ekki af innfluttri verðbólgu eða gengi krónunnar. Verðbólgan sem heldur vöxtunum uppi er með öðrum orðum að verulegu leyti heimatilbúin og sá heimavöllur er að stórum hluta á forræði stjórnvalda sjálfra, hjá ráðuneytum, stofnunum, opinberum fyrirtækjum og sveitarfélögum. Er það gáfuleg hagstjórn að kynda undir verðbólgu heima fyrir, láta almenna markaðinn og heimilin bera vaxtabyrðina og kenna síðan gjaldmiðlinum um? Það er að spila gegn almenningi.

Evran hefur svo sín eigin ójafnaðaráhrif; þau birtast í atvinnuleysistölum Suður-Evrópu og atvinnuleysi leggst ekki á eigendur útflutningsfyrirtækja.

Ráðherrann endar grein sína á að við þurfum að ljúka viðræðum til að sjá myndina. En gjaldmiðlaskýrslan sem hann byggir á greinir kosti og galla evrunnar utan frá án nokkurra viðræðna og sama gerði AGS. Myndin liggur fyrir. Það þarf ekki að ganga inn í aðildarferli til að vega og meta gjaldmiðil.

Sá sem tínir af tré aðeins þá ávexti sem honum henta en lítur hvorki á jarðveginn, veðrin né vinnuna sem á bak við liggur, kemst að þægilegri niðurstöðu en ekki réttri. Jóhann Páll tíndi ávextina úr gjaldmiðlaskýrslunni. Hann leit ekki á jarðveginn og hann sleppti því að nefna að garðyrkjumaðurinn sjálfur, Seðlabanki Íslands, gerði alvarlegar athugasemdir við mælingarnar sem allt hvílir á. Verðbólgan sem átti að negla niður hefur hækkað. Í stað sleggju er nú boðið upp á sleggjudóma um krónuna. Hvorugt er hagstjórn.

Þann 29. ágúst er hvorki kosið um upptöku evrunnar né um það hvort okkur þyki krónan fullkomin. Hún er það ekki frekar en evran eða aðrir gjaldmiðlar þar sem illa er haldið á málum og afleiðingar aðgerða eða aðgerðaleysis lenda á endanum á almenningi. Sleggjuáhrif forsætisráðherra eru ágætt dæmi um það. Kosið er um hvort hafið verði ferli sem stefnir að því að Ísland afsali sér tækjunum sem bæði gjaldmiðlaskýrslan og AGS segja að hafi nýst landinu í raunverulegum áföllum, gegn loforði um að allt annað lagist. Nei takk. Jákvætt nei fyrir Ísland.

Höfundur er bæjarfulltrúi Miðflokksins í Mosfellsbæ.