Hvar er eðli­legt að telja at­kvæði? (og fleiri góðar sam­kvæmis­vanga­veltur)

Kosningar víðasthvar um heim eru framkvæmdar á svipaðan hátt. Heill hnöttur sem fylgir sama ferli nánast sama hvert sem litið er; kjósendur mæta á kjörstað á ákveðnum tíma, gera grein fyrir sér, kjósa, setja atkvæðið sitt í atkvæðakassa og bíða svo úrslita eftir að kjörstöðum hefur verið lokað. Hvert ríki hefur sín blæbrigði en heildarskipulagið er það sama.

Hér á landi er talið á einum talningarstað í hverju kjördæmanna sex. Það er óháð því hvort um alþingiskosningar, forsetakjör eða þjóðaratkvæðagreiðslu er að ræða. Kjördæmi skipta í raun engu máli í hvorki forsetakosningum né þjóðaratkvæðagreiðslu, landið gæti allt eins verið eitt kjördæmi þar sem vægi atkvæða er það sama og ekki um jöfnunarþingmenn að ræða.

Atkvæði eru keyrð frá Ísafirði í Borgarnes, flogið frá Egilsstöðum til Akureyrar (eftir að hafa verið safnað þar saman af Austfjörðum) o.s.frv. Mikið er rætt um áhættu við að gera kosningar rafrænni, framvísa skilríkjum í síma og þar fram eftir götunum en enginn veltir fyrir sér áhættunni sem felst í því að aka atkvæðum gegnum holt og hæðir til þess að telja atkvæðin. Svoleiðis hefur það bara alltaf verið gert.

Í flestum ríkjum er einfaldlega talið á kjörstað.

Kjörstjórnin sem situr og tekur á móti kjósendum merkir við hver hefur kosið, tekur á móti atkvæðum í atkvæðakassa og í lok dags telur hún upp úr kössunum, stemmir af og telur atkvæðin þar til niðurstaða fæst í þeirri kjördeild. Kjördeildin gerir síðan grein fyrir niðurstöðunni á miðlægum stað, til einhverskonar yfirkjörstjórnar kjördæmis. Framkvæmdin við það nákvæmlega er mismunandi milli landa, hvort allt sé endurtalið eða aðeins stikkprufur teknar. Það er sjaldnast eitthvað sem gerist að nóttu til þegar fólk hefur staðið vaktina í marga, marga klukkutíma. Það gerist í rólegheitum dagana á eftir.

Við þurfum að spyrja okkur að því hvort það sé eðlilegt að telja 70.000 atkvæði að nóttu til? Myndir þú taka að þér gríðarlega mikilvægt lýðræðislegt verkefni og hefja það klukkan 22 að kvöldi? Hvort skiptir meira máli, vel úthvílt fólk að fá rétta niðurstöðu eða partí?

Eða þarf kannski ekki að velja og við þurfum ekki að setja tannstöngla á augun því ef talið er á kjörstöðum koma tölur einfaldlega á u.þ.b. klukkutíma eftir að kjörstöðum var lokað?

Það eru ekki lokatölur, það eru ekki tölur sem lýsa úrslitunum upp á punkt og prik en þær gefa afskaplega líklega niðurstöðu kosninga. Það eru síðan þar til bær stjórnvöld, landskjörstjórn, sem lýsir úrslitunum nokkrum dögum síðar þegar búið er að yfirfara allt, úrskurða um ágreiningsatkvæði og fleira. En þótt formlegu ferli sé ekki lokið þá er nokkuð ljóst hver úrslitin verða.

Kosningalög gera ráð fyrir að yfirkjörstjórnir kjördæma geti skipað svokallaða umdæmiskjörstjórn á einum stað í kjördæmi sem gæti þá t.d. verið á Ísafirði eða Egilsstöðum. Sú heimild hefur ekki verið nýtt frá því ný kosningalög tóku gildi.

Kosningar eru auðvitað óþrjótandi uppspretta áhugaverðra vangaveltna líkt og þessarrar. Til að fóðra ykkur fyrir komandi umræður um kosningaframkvæmd eru hér fleiri áhugaverðar spurningar til að velta fyrir sér.

Hvað er eðlilegt, sérstaklega í þéttbýli, að langt sé á næsta kjörstað? Er eðlilegt að hafa 25 kjörstaði í Reykjavík? Er eðlilegt að hafa tvo kjörstaði í Kópavogi? Tvo í Garðabæ?

Hvers vegna ákvað Alþingi í kosningalögum að miða kosningarétt þeirra sem búið hafa erlendis lengur en 16 ár við það að þeir sæki um fyrir 1. desember að vera settir á kjörskrá? Hvers vegna miðast það ekki einfaldlega við viðmiðunardag kjörskrár sem fylgir hverjum kosningum?

Hvers vegna fannst þingmönnum í lagi að gera bráðabirgðaákvæði fyrir síðustu alþingiskosningar og leyfa fólki að skrá sig á kjörskrá þegar kosið var 29. nóvember 2024?

Formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sagði fyrir þessa þjóðaratkvæðagreiðslu „því miður að þessu sinni náðist ekki að gera þetta [setja bráðabirgðalög] fyrir þinglok“. Er eðlilegt að setja bráðabirgðalög fyrir hverjar kosningar til þess að koma fólki á kjörskrá? Eiga lög ekki að vera nokkuð stabíl? Hvers vegna breytir Alþingi ekki bara lögunum?

Er æskilegt að hafa opið til klukkan 22 á kjörstöðum? Væri í lagi að hafa það til klukkan 21?

Viljum við að hægt sé að kjósa eins oft og maður vill utankjörfundar og síðan aftur á kjördag?

Eru 1.500 - 3.000 undirskriftir of lítill fjöldi til að mega bjóða sig fram til forseta?

Ættum við að kjósa rafrænt? Eistar hafa kosið rafrænt í rúm 20 ár en einnig á pappír. Í raun má líta á þeirra rafrænu kosningu sem utankjörfundarkosningu og síðan fer hefðbundin kosning einnig fram. Fólk sem hefur kosið utankjörfundar, sérstaklega í útlöndum og kannski farið um langan veg, hefði eflaust gaman af því að velta því fyrir sér.

Samkvæmt kosningadagatalinu eru enn tvö ár í næstu kosningar. Kannski má skoða eitthvað og ræða - jafnvel breyta - fram að því.

Höfundur er sérfræðingur í kosningaframkvæmd.