Fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2027 felur í sér fjölmargar breytingar á sköttum og gjöldum. Við mat á þeim skiptir ekki aðeins máli hversu miklum tekjum þær skila ríkissjóði heldur þarf einnig að horfa til þess á hverjum skattbyrðin lendir að lokum, hvort skattlagning sambærilegrar starfsemi sé samræmd, hvort hún sé málefnaleg og hvaða áhrif breytingarnar hafa á verðlag, fjárfestingar og samkeppnishæfni.
Fjórar breytingar vekja sérstaka athygli, þ.e. hækkun bankaskatts, færsla baðlóna í almennt VSK þrep, ný gjaldtaka á ferðamannastöðum og hækkun krónutölugjalda, ekki síst kílómetragjalds. Þá stendur til að takmarka frádráttarheimildir einstaklinga í atvinnurekstri en sú útfærsla liggur ekki fyrir að svo stöddu. Allar þessar breytingar munu hafa bein áhrif á almenning á Íslandi. Þær eru sértækar og virðast ekki byggja á nægjanlega málefnalegum og hlutlægum sjónarmiðum líkt og er áskilið samkvæmt jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar.
Bankaskatturinn – sérstaða Íslands eykst
Fyrirhugað er að hækka sérstakan skatt á fjármálafyrirtæki, hinn svokallaða bankaskatt, úr 0,145% í 0,254%, eða um rúmlega 75%. Gert er ráð fyrir að breytingin skili ríkissjóði um 6 milljörðum króna.
Hvað bankaskattinn varðar þá kemur skýrt fram í lögum nr. 155/2010 að hann hefur þann tvíþætta tilgang að afla ríkinu tekna eftir hrun og draga úr áhættusækni fjármálafyrirtækja vegna þeirrar kerfisáhættu, með tilheyrandi kostnaði, sem áhættusöm starfsemi þeirra getur haft í för með sér fyrir þjóðarbúið. Það er alveg ljóst að fyrra skilyrðið er ekki lengur fyrir hendi og því síðara er nú þegar náð með öðrum lögbundnum skyldum. Hér er vert að skoða nánar hvort skatturinn hreinlega standist stjórnarskrá og verður að minnsta kosti fróðlegt að sjá hvernig stjórnvöld ætla að rökstyðja tilganginn að baki auknum bankaskatti þegar ljóst er að hinn lögbundni tilgangur er úreltur.
Þessi skattur stendur þó ekki einn og sér. Íslensk fjármálafyrirtæki sæta nú þegar sértækri skattlagningu umfram önnur fyrirtæki hér á landi og samanburður við önnur lönd vekur athygli. Við erum með 5,5% fjársýsluskatt (e. payroll-based tax), sérstakan fjársýsluskatt sem er 6% viðbótartekjuskattur (e. profit surtax) og bankaskattinn (e. liabilities-based tax). Seðlabanki Íslands hefur bent á að sértækir skattar á íslenska banka séu með þeim hæstu í Evrópu og talsvert hærri en hjá sambærilegum norrænum bönkum. Nýleg greining bendir jafnframt til þess að sértæk skattbyrði íslenskra banka sé rúmlega fimmfalt meðaltal Vestur-Evrópu. Tegundir skattlagningarinnar og aðferðafræðin eru svipuð og þekkjast erlendis en við höfum tekið upp allar þrjár tegundirnar á meðan önnur lönd eru bara með eina til tvær tegundir.
Skattabreytingarnar eru sértækar og virðast ekki byggja á nægjanlega málefnalegum og hlutlægum sjónarmiðum líkt og er áskilið samkvæmt jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar.
Þegar skatthlutfallið er nú hækkað verulega verður skattlagning íslenskra banka kerfisbundið talsvert meiri en í samkeppnislöndum. Þá þarf einnig að horfa lengra en til bankanna sjálfra og sjá hvaða áhrif slík hækkun hefur á fjármagnskostnað, samkeppni við aðra fjármögnunaraðila, fjárfestingu og að lokum kjör lántakenda, bæði fyrirtækja og einstaklinga.
Spurningin er því ekki aðeins hversu mikið bankarnir greiða heldur hverjir bera kostnaðinn að lokum.
Baðlónin – ósamræmi innan ferðaþjónustunnar?
Gert er ráð fyrir að aðgangur að baðlónum og skyldri starfsemi færist úr 11% VSK-þrepi í almennt 24% þrep.
Breytingin sker sig úr þar sem stærstur hluti ferðaþjónustunnar verður áfram skattlagður í 11% þrepi, meðal annars gisting, afþreying og ýmis önnur ferðaþjónusta. Það er ekki lengra síðan en árið 2014 að ferðaþjónustan var felld undir skattskyldu til virðisaukaskatts og ákveðin sátt ríkti um að hún skyldi starfa í lægra þrepinu til að styðja við þessa mikilvægu atvinnugrein.
Baðlónin eru nú tekin sérstaklega út úr því skattalega umhverfi sem gildir um aðra ferðaþjónustu. Þá vaknar sú spurning hvers vegna ein tegund afþreyingar skuli sæta hærra skatthlutfalli en önnur þjónusta innan ferðaþjónustunnar sem keppir um sömu viðskiptavini. Mun þetta ekki skekkja samkeppnisstöðu baðlóna gagnvart öðrum almennum sundlaugum?
Hækkunin nemur 13 prósentustigum og getur, ef henni er velt að fullu út í verðlag, hækkað endanlegt verð til viðskiptavina um tæp 12%. Geti fyrirtækin ekki hækkað verð að fullu kemur þessi breyting niður á framlegð þeirra, fjárfestingagetu og getur haft neikvæð áhrif á atvinnustig í hinum dreifðu byggðum. Þá er ljóst að slík kúvending í skattheimtu endurspeglar skort á fyrirsjáanleika í rekstrarumhverfinu sem aftur dregur úr vilja fjárfesta, bæði innlendra og erlendra, til að leggja fram áhættufé til slíkrar atvinnusköpunar.
Hér er vert að skoða nánar hvort skatturinn hreinlega standist stjórnarskrá og verður að minnsta kosti fróðlegt að sjá hvernig stjórnvöld ætla að rökstyðja tilganginn að baki auknum bankaskatti þegar ljóst er að hinn lögbundni tilgangur er úreltur.
Áhrifin snúa ekki aðeins að fyrirtækjunum sjálfum heldur einnig að fyrirsjáanlegum í rekstri og verðlagningu og samkeppnisstöðu íslenskrar ferðaþjónustu í heild.
Enn eitt innviðagjaldið á ferðamenn
Fjárlagafrumvarpið gerir ráð fyrir 5 milljarða tekjum af nýju innviðagjaldi á ferðamannastöðum. Markmiðið er að þeir sem njóta náttúruperla landsins taki þátt í kostnaði við uppbyggingu og viðhald þeirra, þannig að ásetningurinn er göfugur en áhrifin óljós. Nú þegar eru innheimt bílastæðagjöld á þessum ferðamannastöðum, þannig að innviðagjaldið kemur þar til viðbótar. Þá bætist þessi kostnaður við önnur gjöld sem gestir greiða, t.a.m. gistináttagjald. Útfærslan skiptir einnig máli en það er hætt við að hún verði flókin og kostnaðarsöm. Þá er upplifun gestanna kapítuli út af fyrir sig. Sé gjaldtakan flókin eða ósamræmd getur það aukið umsýslukostnað, þrýst upp verðum og haft áhrif á eftirspurn og ferðamynstur. Innviðagjald á skemmtiferðaskip er víti til að varast í þessum efnum þar sem það hafði bein áhrif á fækkun slíkra ferða.
Krónutölugjöldin – skattur eða verðlagsuppfærsla?
Gert er ráð fyrir að ýmis krónutölugjöld hækki um 5,2%, meðal annars áfengisgjöld, kolefnisgjald, gistináttaskattur og bifreiðagjöld. Áætluð tekjuáhrif eru 6,5 milljarðar króna.
Hér er mikilvægt að greina á milli verðlagsuppfærslu og raunverulegrar aukningar tekjuöflunar. Kílómetragjaldið sker sig sérstaklega úr og hækkar um 15,9%, þar af um 4 milljarða umfram almenna verðlagsuppfærslu. Hækkunin mun hafa víðtæk áhrif á almenning, ekki einungis vegna daglegs aksturs einkabifreiða heldur leggst hún þyngst á fyrirtæki þar sem akstur er stór hluti starfseminnar. Þetta á við um flutningafyrirtæki, hópferðafyrirtæki, bílaleigur og ferðaþjónustufyrirtæki á landsbyggðinni þar sem vegalengdir eru miklar og akstur óumflýjanlegur.
Þessi hækkun hefur þannig klárlega neikvæð áhrif á framlegð og fjárfestingagetu fyrirtækjanna og er líkleg til að renna beint út í verðlagið. Þessar hækkanir auka þannig verðbólguþrýsting og veikja samkeppnisstöðu Íslands sem áfangastaðar.
Heildaráhrif skipta máli
Markmið ríkisstjórnarinnar virðist vera að stækka tekjuhliðina með aukinni skattbyrði. Að mati undirritaðrar byggir hver breyting fyrir sig ekki á málefnalegum eða hlutlægum rökum.
Skattkerfið þarf að gera meira en að afla tekna. Það þarf einnig að vera fyrirsjáanlegt, sanngjarnt og samkeppnishæft.
Ljóst er að íslensk fyrirtæki og heimili munu finna fyrir samanlögðum áhrifum þessara skattahækkana í rekstri, verðlagi, lánakjörum og fjárfestingarákvörðunum.
Hallalaus fjárlög eru mikilvægt markmið. Skattkerfið þarf hins vegar að gera meira en að afla tekna. Það þarf einnig að vera fyrirsjáanlegt, sanngjarnt og samkeppnishæft. Breytingar á því þurfa að taka mið af raunverulegum áhrifum á fyrirtæki og heimili. Óskýrt er hvers vegna ekki eru farnar almennari leiðir til að hækka skatta ef það er markmiðið. Skattahækkanir þarf ávallt að skoða í stærra samhengi og meta. Hvernig stöndum við í alþjóðlegum samanburði? Er verið að skekkja samkeppnisstöðu fyrirtækja á sama markaði? Styðja breytingarnar við fjárfestingagetu og samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs til lengri tíma litið?
Svörin við þessum spurningum skipta meira máli en auknar tekjur á einu fjárhagsári.
Höfundur er meðeigandi og lögmaður hjá Deloitte Legal á Íslandi.
