Þegar tengsl geta skipt sköpum

Stundum getur ein spurning opnað dyr. Að einhver sjái, hlusti og taki eftir getur verið fyrsta skrefið að stuðningi og bata. Alþjóðlegur forvarnardagur sjálfsvíga er 10. september og Alþjóða geðheilbrigðisdagurinn 10. október. Á milli þessara daga stendur Gulur september, vitundarvakning um geðrækt og sjálfsvígsforvarnir. Boðskapurinn er einfaldur en mikilvægur: sýnum umhyggju, tökum eftir hvert öðru og þorum að spyrja. Þessi hugsun snertir sjálfan kjarna félagsráðgjafar.

Félagsráðgjöf horfir á manneskjuna í heild

Félagsráðgjafar vinna ekki aðeins með vandann sem blasir við hverju sinni heldur manneskjuna, tengsl hennar, aðstæður og samfélagið í kringum hana. Vanlíðan verður sjaldnast til í tómarúmi. Fjölskylduaðstæður, félagsleg tengsl, fjárhagur, húsnæði, heilsa, skóli, vinna og aðgengi að þjónustu geta allt haft áhrif á líðan. Þess vegna er heildarsýn félagsráðgjafar sérstaklega mikilvæg í geðrækt og forvörnum.

Tengsl eru eitt sterkasta verkfæri félagsráðgjafar

Traust samband getur skapað rými fyrir fólk til að segja frá því sem erfitt er. Félagsráðgjafar vinna með styrkleika og bjargráð fólks, efla sjálfsákvörðun þess og hjálpa því að virkja fjölskyldu og stuðningsnet þegar við á. Jafnframt hafa félagsráðgjafar víðtæka þekkingu á þeim kerfum sem fólk þarf oft að leita til, það er félagsþjónustu, heilbrigðiskerfi, skólum, barnavernd og öðrum úrræðum. Þeir geta því gegnt mikilvægu hlutverki við að tengja saman fólk, fagfólk og kerfi svo að enginn þurfi einn að rata um flókið þjónustukerfi þegar mest reynir á.

Fordómalaus hlustun er þar ekki aukaatriði heldur faglegt verkfæri. Skömm og ótti við viðbrögð annarra geta komið í veg fyrir að fólk segi frá vanlíðan, geðrænum vanda eða fíkn. Að mæta manneskju af virðingu og án fordóma getur því í sjálfu sér verið mikilvæg forvörn.

Að grípa fyrr inn í áður en vandinn vex

Þessi hugsun endurspeglast einnig í lögum um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna nr. 86/2021. Markmið þeirra er að börn og fjölskyldur fái rétta aðstoð á réttum tíma og þurfi ekki sjálf að bera ábyrgð á því að tengja saman ólík þjónustukerfi.

Tengiliðir, málstjórar, stuðningsteymi og einstaklingsbundnar stuðningsáætlanir eiga að tryggja samfellu og samstarf. Þegar barn þarf umfangsmeiri stuðning heldur málstjóri utan um þjónustuna í samráði við barnið og fjölskyldu þess og vinnur að því að þeir sem koma að málinu stefni í sömu átt.

Félagsráðgjafar eru sérstaklega vel í stakk búnir til slíkra verkefna. Menntun þeirra og fagleg nálgun byggir á heildarsýn, fjölskyldu- og tengslavinnu, réttindum fólks, þverfaglegu samstarfi og þekkingu á velferðarkerfinu. Þeir starfa víða þar sem snemmtækur stuðningur getur skipt sköpum, í félagsþjónustu sveitarfélaga, heilbrigðisþjónustu, skólum, barnavernd og fjölmörgum öðrum þjónustukerfum.

Gulur september og félagsráðgjöf eiga sameiginlegan kjarna

Boðskapur Guls september og hugmyndafræði félagsráðgjafar mætast í nokkrum grundvallaratriðum: að grípa snemma inn í, styrkja tengsl, draga úr einangrun, samþætta þjónustu og tryggja að fólk fái stuðning áður en vandinn verður yfirþyrmandi.

Það er ekki nóg að úrræðin séu til. Fólk þarf að vita hvert það getur leitað, finna að á það sé hlustað og geta treyst því að einhver hjálpi því áfram. Þar hefur félagsráðgjöf mikilvægu hlutverki að gegna. Félagsráðgjafar vinna á mörkum einstaklings og samfélags. Þeir hlusta á manneskjuna en horfa jafnframt á fjölskylduna, tengslin, aðstæðurnar og kerfin sem hafa áhrif á líf hennar. Þeir styðja einstaklinginn en vinna líka að breytingum á umhverfinu þegar hindranirnar liggja þar.

Það er styrkur félagsráðgjafar að sjá ekki aðeins vandann heldur manneskjuna í heild og það samfélag sem hún tilheyrir.

Spyrjum og hlustum á svarið

Gulur september minnir okkur á að við getum öll haft áhrif. Við getum tekið eftir, spurt og hlustað. Við getum hjálpað fólki að leita stuðnings og við getum sjálf rétt út hönd þegar við þurfum á aðstoð að halda.

Stundum hefst mikilvægasta samtalið á einfaldri spurningu:

„Hvernig hefur þú það, í alvöru?“

Og þá skiptir mestu að vera tilbúin að hlusta á svarið.

Hjálparúrræði

• Hjálparsími Rauða krossins: 1717 og netspjall á 1717.is, allan sólarhringinn.
• Píeta samtökin: 1799, allan sólarhringinn.

Greinin er birt í tilefni Guls september, vitundarvakningar um geðrækt og sjálfsvígsforvarnir. Ef þú eða einhver sem þú þekkir glímir við alvarlega vanlíðan skiptir máli að leita stuðnings.

Höfundar eru Steinunn Bergmann, formaður Félagsráðgjafafélags Íslands, og María Björk Ingvadóttir, framkvæmdastjóri Félagsráðgjafafélags Íslands.