Er þetta allt sama tóbakið?

Ríkisútvarpið sagði af því frétt í gær, upp úr niðurstöðum Íslenzku æskulýðsrannsóknarinnar, að tvöfalt fleiri drengir í 10. bekk reyktu sígarettur í ár en í fyrra. Jafnframt kom fram að nikótínpúðaneyzla drengja hefði verið meiri en hjá stúlkum en væri nú orðin svipuð hjá kynjunum.

Í fréttatíma RÚV var rætt við Ragný Þóru Guðjohnsen, dósent í uppeldis- og menntunarfræði við Háskóla Íslands og faglegan stjórnanda rannsóknarinnar. Hún greinir þar réttilega frá því að dregið hafi úr reykingum ungs fólks jafnt og þétt undanfarna áratugi. Vísindamaðurinn tengir aukningu reykinga hjá drengjum við það að með tilkomu rafretta og nikótínpúða hafi nikótínneyzla aukizt og rannsóknateymið hafi „velt því fyrir sér“ hvort smitáhrif milli nikótínvara gætu aukið áhuga ungmenna á sígarettum. Vísindaleg greining á þessu orsakasambandi kom ekki fram í viðtalinu.

Skattlagning gæti verið skýring

Nú skulum við ganga út frá því að niðurstöður æskulýðsrannsóknarinnar séu marktækar – þótt faglegi stjórnandinn hafi reyndar áður sagt að niðurstöður hennar endurspegli ekki endilega raunveruleikann vegna skekkju í mælingum. Rannsóknateyminu skal hér bent á aðra og sennilegri skýringu á auknum reykingum drengja til að velta fyrir sér, þótt ekki hafi greinarhöfundur vísindalega greiningu á reiðum höndum fremur en teymið sjálft.

Í byrjun árs 2025 snarhækkaði verð á nikótínvörum, rafrettuvökva og púðum, með nýrri gildistöku laga um nýjan skatt á nikótínvörur. Fjölmargir, þar á meðal Félag atvinnurekenda, vöruðu við því að með lagabreytingunni yrði of lítill munur á hinu nýja nikótíngjaldi og tóbaksgjaldi. Hætta væri á að lítill munur á skattlagningu tóbaks og nikótínvara, sem almennt er viðurkennt að séu mun skaðaminni en tóbak, myndi stuðla að því að fólk sneri sér aftur að tóbakinu. Niðurstöður rannsóknarinnar geta verið vísbending um slíkt — að unglingsdrengir færi sig úr púðunum og yfir í sígaretturnar, sem eru ekki góð tíðindi. Full ástæða væri til að stjórnvöld gerðu ýtarlegri rannsókn á áhrifum skattabreytinganna á neyzlu tóbaksvara annars vegar og nikótínvara hins vegar.

Verður nikótínskatturinn enn hækkaður?

Eitt af því sem FA gagnrýndi, þegar áform um nikótínskatt komu fyrst fram, var að fjárhæð hans ætti eingöngu að fara eftir þyngd vörunnar en ekki nikótínstyrk. Félagið og ýmsir aðrir bentu á að nær væri að gjaldið færi lækkandi með minnkandi nikótínstyrk, þannig að neytendur hefðu hvata til að velja fremur vörur með lægri styrk. Á þessar ábendingar og tillögur var hlustað að einhverju marki og skattlagningin tekur í dag mið af nikótínstyrk að mestu leyti.

Í samráðgátt stjórnvalda hafa hins vegar nýlega verið birt áform fjármálaráðherra um lagasetningu um að „gjald á nikótínvörur verði óháð styrkleika þeirra“, án þess að þau áform hafi verið útfærð nánar. Slíkt væri afturför og að mati FA ekki í þágu lýðheilsusjónarmiða. Þessi fyrirhugaða breyting ætti mögulega rétt á sér ef um leið stæði til að lækka gjaldið, en miðað við haminn sem fjármálaráðherrann er í þessa dagana leyfir greinarhöfundur sér að efast um að það sé ætlunin. Verði niðurstaðan sú að auka skattlagningu á nikótínvörur í lægri styrkleika, geta áhrifin aftur orðið þau að ýta fólki frekar yfir í tóbaksneyzlu, sem er klárlega mun skaðlegri en notkun tóbakslausra nikótínvara.

Það er líka ástæða til að nefna að skattlagning á nikótínvörur er ekki mjög markviss aðgerð til að draga úr því að börn og ungmenni byrji að nota þær. Þar eru upplýsingar og forvarnir mun líklegri til árangurs.

Stefnt að sömu ströngu hömlum á nikótínvörur og tóbak

Þá er rétt að nefna í þessu samhengi drög að frumvarpi heilbrigðisráðherra um að sameina löggjöf um tóbaksvörur annars vegar og tóbakslausar nikótínvörur hins vegar í einn lagabálk. Markmið ráðherrans virðist vera að sömu ströngu reglur og hömlur skuli gilda um sölu nikótínvara og um tóbaksvörur. Líkt og Félag atvinnurekenda hefur bent á, sendir það röng skilaboð og felur í sér ranga hvata að fella þessa tvo vöruflokka, þar sem annar er augljóslega mun skaðlegri neytandanum en hinn, undir sömu ströngu löggjöfina.

Ef sömu ströngu takmarkanir eru settar á notkun og viðskipti með nikótínvörur og tóbaksvörur getur það stuðlað að því að þeir, sem notað hafa nikótínvörur til að hætta að nota tóbak, snúi aftur í tóbaksvörurnar.

Það er skiljanlegt og eðlilegt að stjórnvöld vilji hindra að börn og unglingar byrji að nota nikótínvörur. En kapp er bezt með forsjá. Ef hömlur á sölu nikótínvara og skattlagning á neyzlu þeirra gengur fram úr hófi, er hætta á að góðum árangri í tóbaksvörnum sé fórnað.

Þetta er nefnilega ekki allt sama tóbakið.

Höfundur er framkvæmdastjóri Félags atvinnurekenda