48 manna stjórn – er þess virki­lega þörf?

Sem aðstandandi hef ég fylgst með þeirri ókyrrð sem ríkt hefur innan SÁÁ að undanförnu af miklum þunga. Fólkið okkar, dætur, synir, foreldrar og systkini, má síst af öllu við því að óvissa, átök og trúnaðarbrestur ríki í því kerfi sem á að taka á móti því þegar það er hvað viðkvæmast.

SÁÁ hafa unnið ómetanlegt starf í áratugi. Þar hafa ótal einstaklingar fengið hjálp og fjölskyldur fengið von þegar allt virtist tapað. Einmitt þess vegna skiptir svo miklu máli að við getum treyst SÁÁ. Og traust verður til með gagnsæi.

SÁÁ eru frjáls félagasamtök en ríkið kaupir af þeim umfangsmikla heilbrigðisþjónustu fyrir gríðarlegt almannafé. Samkvæmt fjárlagagögnum er gert ráð fyrir 2.048 milljónum króna til SÁÁ árið 2026, rúmum tveimur milljörðum króna. Það er um 79% af þeim fjárveitingum sem sérstaklega eru tilgreindar til meðferðarstarfs SÁÁ, Krýsuvíkur og Samhjálpar/Hlaðgerðarkots. Þegar einn aðili fær svo stóran hluta þess opinbera fjármagns sem hér um ræðir hlýtur krafan um gagnsæi að vera rík.

Gagnsæi sem þarf að berjast fyrir

Þess vegna vekur það furðu mína að þegar Rótin óskaði eftir þjónustusamningi Sjúkratrygginga Íslands við SÁÁ var hann afhentur með umfangsmiklum upplýsingum afmáðum. Þar á meðal voru upplýsingar um magn og verð þjónustunnar, þjónustueiningar, greiðslufyrirkomulag og forsendur endurgjalds. Þetta eru ekki einhver aukaatriði heldur upplýsingar sem varða það hvað ríkið er að kaupa fyrir almannafé, hversu mikið og á hvaða verði. Rótin kærði ákvörðun Sjúkratrygginga Íslands til úrskurðarnefndar um upplýsingamál og ég held að við séum mörg sem bíðum eftir niðurstöðunni. Ekki vegna þess að við höfum ákveðið fyrirfram að eitthvað óeðlilegt hafi átt sér stað, heldur vegna þess að við viljum fá að sjá. Gagnsæi á ekki að vera eitthvað sem almenningur eða félagasamtök þurfa að berjast fyrir þegar milljarðar af almannafé eru annars vegar.

48 manna stjórn – og hvað kostar hún?

Svo er það stjórnskipulagið. Aðalstjórn SÁÁ er skipuð 48 einstaklingum og þar fyrir utan starfar níu manna framkvæmdastjórn. Samþykktir SÁÁ gera jafnframt ráð fyrir þóknun fyrir setu í framkvæmdastjórn og launaðri formennsku. Mér finnst því fullkomlega eðlilegt að spyrja hvort þörf sé á svo umfangsmiklu stjórnskipulagi.

Við höfum þó eina tölu sem varpar ljósi á stærðargráðu rekstrarins. Í rekstraráætlun heilbrigðissviðs SÁÁ fyrir árið 2024 var gert ráð fyrir tæplega tveggja milljarða króna rekstrargjöldum. Þar af voru um 1,3 milljarðar laun og launatengd gjöld. Það sýnir að starfsemin sjálf er umfangsmikil og mannaflsfrek.

En það svarar ekki spurningunni sem ég vil fá svar við: Hvað kostar yfirstjórnin? Hversu mikið er greitt í þóknanir til framkvæmdastjórnar? Hver eru laun formanns og æðstu stjórnenda? Hvað kostar stjórnsýslan í heild og hversu stór hluti fjármagnsins fer beint til lækna, hjúkrunarfræðinga, ráðgjafa og annars fagfólks sem sinnir sjúklingunum?

Ég veit ekki svörin. Og ég ætla ekki að giska á þau. En þegar starfsemin er fjármögnuð með milljörðum af almannafé finnst mér að við eigum ekki að þurfa að giska.

Kannski er einfaldlega kominn tími til að endurskoða stjórnskipulagið frá grunni. Þarf 48 manna aðalstjórn og þar að auki níu manna framkvæmdastjórn utan um þessa heilbrigðisþjónustu?

Á ríkið að bera meiri ábyrgð?

Og kannski eigum við að þora að spyrja enn stærri spurningar. Þegar ríkið leggur rúma tvo milljarða króna á ári til þessarar heilbrigðisþjónustu, á ríkið þá ekki líka að bera mun skýrari ábyrgð á því hvernig hún er rekin og henni stjórnað?

Þekkingin, reynslan og fagfólkið sem hefur byggt upp meðferðarstarfið á Vogi er verðmætt og það þarf að varðveita. Spurningin er hvort Vogur ætti að starfa undir mun skýrari aðkomu hins opinbera að stjórnun, ábyrgð og eftirliti.

Væri til dæmis hægt að tengja starfsemina með formlegri hætti við hið opinbera heilbrigðiskerfi eða heilbrigðisyfirvöld? Gæti ríkið tekið meiri ábyrgð á yfirstjórn heilbrigðisþjónustunnar á sama tíma og fagfólkið á Vogi héldi áfram að sinna því sem það kann best?

Mér finnst að minnsta kosti tímabært að þessi möguleiki sé ræddur.

Fíknisjúkdómar eru heilbrigðisvandi og meðferð við þeim er heilbrigðisþjónusta. Þegar hið opinbera ver milljörðum króna í þessa þjónustu eigum við að geta gert sömu kröfur um faglega ábyrgð, gagnsæi og góða stjórnarhætti og annars staðar í heilbrigðiskerfinu.

Félagasamtökin SÁÁ geta áfram gegnt mikilvægu hlutverki í félagsstarfi, fræðslu, hagsmunabaráttu og stuðningi. En þarf 48 manna aðalstjórn félagasamtaka, auk níu manna framkvæmdastjórnar, utan um heilbrigðisþjónustu sem ríkið fjármagnar fyrir milljarða?

Það er spurning sem núverandi staða hlýtur að kalla á.

Þegar átökin ná inn í meðferðarstarfið

Sú spurning verður enn áleitnari í ljósi þess sem nú er að gerast. Lykilstjórnendur heilbrigðis- og meðferðarstarfs hafa horfið frá störfum, á sjöunda tug starfsmanna hefur lýst yfir vantrausti á formann og framkvæmdastjórn og þrír starfsmenn á Vogi hafa farið í veikindaleyfi. Fráfarandi stjórnendur hafa jafnframt lýst áhyggjum af afskiptum stjórnar af faglegu starfi. Þetta eru alvarleg viðvörunarmerki sem ekki verður einfaldlega sópað undir teppið.

Fólkið okkar á að vera í fyrsta sæti

Á endanum snýst þetta nefnilega ekki um stjórnarmenn, framkvæmdastjóra eða átök innan félags. Þetta snýst um fólkið okkar; manneskjuna sem gengur inn um dyrnar á Vogi þegar hún ræður ekki lengur við líf sitt, móðurina sem bíður eftir símtalinu, föðurinn sem hefur vakað nótt eftir nótt og börnin sem vona að mamma eða pabbi komi heim aftur. Þau eiga rétt á því að kerfið sem tekur á móti þeim sé faglegt, stöðugt og öruggt.

Ég vil öflugt meðferðarstarf fyrir fólkið okkar. Ég vil að fagfólkið sem þar vinnur geti unnið störf sín með faglegt sjálfstæði að leiðarljósi og ég vil geta treyst því að hver króna sem ætluð er þessari mikilvægu heilbrigðisþjónustu sé nýtt eins vel og mögulegt er. Það er ekki árás á SÁÁ að spyrja þessara spurninga. Þvert á móti. Þegar starfsemin er jafn mikilvæg og þessi og milljarðar af almannafé eru undir, eigum við að gera enn ríkari kröfur um gagnsæi, ábyrgð og góða stjórnarhætti.

Nú bíðum við eftir svörunum. Og ég vona að þegar þau koma verði ekkert lengur yfirstrikað.

Höfundur er aðstandandi og áhugamanneskja um fíknimeðferð  og málefni fólks með fíknisjúkdóma.

Heimildir

• SÁÁ – Samþykktir SÁÁ

• SÁÁ – Stjórn SÁÁ

• Rótin – Kæra vegna afmáðra upplýsinga úr samningi Sjúkratrygginga Íslands við SÁÁ

• Rótin – Viðbótargreinargerð við umsögn Sjúkratrygginga Íslands

• Alþingi – Erindi SÁÁ til fjárlaganefndar, rekstraráætlun heilbrigðissviðs 2024

• RÚV – Þrír starfsmenn á Vogi komnir í veikindaleyfi, 15. september 2026

• RÚV – Á sjöunda tug starfsmanna SÁÁ lýsa yfir vantrausti, 11. september 2026

• RÚV – Um hvað snúast deilurnar innan SÁÁ?, 15. september 2026