Ég er kominn heim - eða hvað?

„Ég fæ engin svör frá félagsþjónustunni, hef gist á sófum hjá vinum í átta mánuði núna og er orðin örmagna!” „Ég fékk loksins félagslega íbúð en ég kemst ekki með hjólastólinn inn á klósett”. „Ég er í félagslegu húsnæði en uppi á þriðju hæð og ég get ekki farið stigann niður svo ég er föst heima”.“ „Ég var fastur inni á sambýli í fimm ár að bíða eftir NPA-þjónustu.” Þetta eru setningar sem ættu ekki að heyrast frá fötluðu fólki á Íslandi í dag en eru raunveruleiki engu að síður.

Öll höfum við þörf fyrir þak yfir höfuðið og það sem meira er, samastað sem við getum kallað „heima”. Þar sem við finnum til öryggis og þess að vera á einhvern hátt komin í höfn á tilteknu æviskeiði. Íslenskum húsnæðismarkaði er stundum líkt við villta vestrið þegar kemur að verðhækkunum, lánakjörum og möguleikum fólks á leigumarkaði. Það er kannski ágætis myndlíking sem segir okkur að einmitt núna sé hve mest þörf á að jafna möguleika fólks út frá aðstæðum. Það verða að vera til sérsniðnar lausnir sem snúa að fötluðu fólki bæði þegar kemur að fýsísku aðgengi innan húsnæðisins sem og aðgengi að húsnæðinu sjálfu, lánakjörum og leigu- og kaupverði. Við verðum að rjúfa þær aðgengishindranir sem fatlað fólk býr við.

Hvað eru aðgengishindranir?

Þegar við tölum um aðgengishindranir að húsnæði fyrir fatlað fólk í dag getum við átt við hindranir af ýmsu tagi. Húsnæðið getur verið óaðgengilegt í formi stiga sem einstaklingur kemst ekki um, of þröngra ganga eða hurðaopa sem hjálpartæki komast illa eða ekki að en einnig getur aðgengi að sjálfum húsnæðisúrræðunum verið bágborið. Lágar tekjur og mikill kostnaður vegna fötlunar geta komið í veg fyrir að einstaklingur geti fest kaup á húsnæði á frjálsum markaði og langir biðlistar eftir félagslegu húsnæði komið í veg fyrir leiguhúsnæði þegar þörf er á. Þá er einnig algengt að þjónusta þurfi að haldast í hendur við húsnæðið og dæmi eru um að einstaklingar hafi þurft að afþakka húsnæði þar sem nauðsynleg þjónusta fylgdi ekki með. Sveitarfélögin sinna þörfum fatlaðs fólks misvel og eru dæmi um að fólk hafi þurft að flytja sig milli sveitarfélaga til að fá þá þjónustu sem þörf er á samhliða búsetunni.

Ungt fatlað fólk í heimahúsum kemst oft seint og illa að heiman í sjálfstæða búsetu og dæmi eru um mikið streð foreldra við að koma fullorðnum börnum sínum í höfn. Þetta veldur miklu álagi á fjölskyldurnar og einstaklingana sjálfa, bæði fjárhagslegu og tilfinningalegu, og getur haft áhrif á framgöngu fötlunarinnar, svo sem í tilfelli geðsjúkdóma og annarra geðraskana auk álagstengdra sjúkdóma, jafnvel í tilfelli aðstandenda. Þessar hindranir geta verið vegna lánakerfisins, félagslega kerfisins, heilbrigðiskerfisins, sveitarfélaganna eða húsnæðismarkaðarins eins og hann leggur sig.

Hlutdeildarlán og sértækt greiðslumat

Í nóvember 2020 var opnað fyrir fyrstu umsóknir um hlutdeildarlán á Íslandi og voru þau þannig sett upp að tekjulágir einstaklingar sem voru að kaupa sína fyrstu íbúð eða höfðu ekki átt eign í 5 ár gátu sótt um lán þar sem ríkið lagði til hluta kaupverðs íbúðar og á móti eignaðist það hlutdeild í eigninni. Það auðveldaði vissulega sumum að kaupa húsnæði en í upphafi var lánsfjárhæð hlutdeildarinnar um 20-30% og þurfti viðkomandi að eiga 5% útborgun og taka um 75% venjulegt húsnæðislán að auki. Í dag hafa lánaskilyrðin rýmkað örlítið en eftir sem áður getur verið gríðarlega erfitt fyrir fólk á lífeyrissjóðstekjum einum að safna sér fyrir útborgun og greiðslumat er enn ekki orðið sértækt. Greiðslumat er raunar mismunandi eftir stofnunum og fjármálafyrirtækjum og enn er skilyrði um að húsnæðið verði að vera nýtt eða nýuppgert. Einungis íbúðir sem HMS hefur metið sem slíkar falla undir umsóknir um hlutdeildarlán og því er takmörkun á því hvar eða t.d. í hvaða skólahverfi fólk hefur möguleika á að búa. Samkvæmt rannsókn á stöðu fatlaðs fólks á húsnæðismarkaði sem húsnæðishópur ÖBÍ réttindasamtaka lét gera í nóvember 2022 kom fram að fólk sem fæðist með fötlun á mun erfiðara með að eignast sitt eigið húsnæði en þeir sem veikjast eða slasast síðar á lífsleiðinni og oftar en ekki er það fólk með geðrænar áskoranir, þroskaskerðingu eða einhverfu. Í því hlýtur að felast mismunun.

Algild hönnun og aðgengis- og aðlögunarsjóður

Þarfir okkar breytast með tímanum og í tilfelli fólks með fötlun geta þarfirnar breyst hraðar og húsnæðisúrræðin því þurft að uppfylla góð skilyrði þegar kemur að aðgengi strax í byrjun. Algild hönnun kom ekki til sögunnar fyrr en árið 2010 og því er mikið af eldra húsnæði enn óaðgengilegt. Það táknar ekki aðeins að sumir geti ekki átt heima í því heldur einnig að fatlað fólk komist ekki í heimsókn til vina og ættingja sem þar búa og börn komist ekki í afmælisveislur til bekkjarfélaga. Öll eldumst við og með hækkandi aldri verða aðgengishindranirnar fleiri. Það er því sigur fyrir alla að húsnæði sé vel hannað með aðgengi í huga strax í upphafi og að aðlögunar- og aðgengissjóður sem ríkisstjórnin samþykkti í stjórnarsáttmála sínum verði að veruleika þar sem hægt er að aðlaga eldra húsnæði að aðgengi fatlaðs fólks. Í öllum okkar samanburðarlöndum eru sjóðir sem hægt er að sækja styrki í til að aðlaga aðgengi fatlaðs fólks en enn höfum við ekki séð slíkt hér á landi.

Félagslegt húsnæði og húsnæðissjóður jöfnunarsjóðs

Sveitarfélög, sem vissulega eru misstöndug, hafa ekki getað sótt í sjóði eins og Jöfnunarsjóð sveitarfélaga til að bæta aðgengi nema í opinberum byggingum en í apríl sl. var reglugerð þar að lútandi lítillega rýmkuð. Sveitarfélög geta nú sótt um 50% af kostnaði við t.d. að setja upp lyftu í húsnæði ef byggingin er í þeirra eigu eða þar er rekinn þjónustusamningur við einkaaðila. Eftir sem áður á þetta ekki við um félagslegar íbúðir í fjölbýlishúsum þar sem sveitarfélagið á ekki alla bygginguna. En kannski má líta á þessa breytingu sem hænuskref til batnaðar þótt betur megi ef duga skal.

Húsnæði er mannréttindi og aðgengi skal tryggt með lögum

Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks (SFFR) kveður á um að öllum séu tryggð húsnæðiskerfi og í Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna kemur í fram að rétturinn til húsnæðis sé hluti af réttinum til lífskjara sem hæfa heilsu og vellíðan fólks samkvæmt 25. grein yfirlýsingarinnar.

Þá skýtur það skökku við að það þurfti einstaklingsframtak fatlaðs manns til að rampa upp ýmis almenningssvæði á Íslandi þrátt fyrir húsnæðissjóð jöfnunarsjóðs og ríkisstjórnarsáttmálann um stofnun aðgengis- og aðlögunarsjóðs. Við sjáum enn engin teikn á lofti um að hann sé að verða að veruleika.

Höfundar eru formenn húsnæðishóps ÖBÍ réttindasamtaka og aðgengshóps ÖBí réttindasamtaka.