Er EES samningurinn orðinn klafi á Ís­lendinga?

Í þrjá áratugi hefur EES‑samningurinn verið kynntur sem lykillinn að innri markaði Evrópu, auknum viðskiptum og betri lífskjörum. Í dag blasir hins vegar við allt önnur mynd. Samningurinn hefur bundið Ísland við regluverk sem var aldrei samið fyrir land sem framleiðir nánast engin byggingarefni, rekur smátt fjármálakerfi og er sjálfbært í orku. Ábati samningsins er mjög lítill, kostnaðurinn er mikill og lagaleg áhætta bókunar 35 er raunveruleg. Þegar litið er á heildarmyndina er eðlilegt að spyrja:

Er EES‑samningurinn orðinn klafi á Íslendinga?

Fríverslunarsamningurinn frá 1972 við Evrópubandalagið tryggði tollfrjálsan aðgang fyrir nánast allar sjávarafurðir og iðnaðarvörur. Hann hefur verið uppfærður í gegnum árin með viðbótarbókunum sem tryggja áframhaldandi tollfrjálsan útflutning á fiski. Þessi samningur er enn í gildi og myndi halda áfram að gilda þótt Ísland segði upp EES. Hann tryggir í dag nánast allan útflutningsábata Íslands gagnvart Evrópu. Það er því rangt þegar haldið er fram að EES sé forsenda útflutnings til ESB; útflutningurinn byggir á 1972‑samningnum, ekki EES.

Ábati EES fyrir Ísland er í dag metinn á nokkra milljarða króna á ári, aðallega vegna aukins þjónustuviðskipta og fjármagnsflæðis. Þetta er lítið í samhengi við heildarútflutning Íslands, sem er um 1.400 milljarðar króna á ári. Ábati EES er því innan við hálft prósent af heildarútflutningi. Á sama tíma er kostnaðurinn við EES miklu hærri: innleiðing þúsunda ESB‑reglugerða, ESA eftirlit, EFTA dómstóll, innleiðing orkuskiptareglna, innleiðing byggingarreglna, innleiðing neytendareglna og innleiðing fjármálareglna. Þessi kostnaður er verulegur og hann er að aukast.

Innleiðing ESB reglna hefur haft íþyngjandi áhrif á íslenskt atvinnulíf. Fjármálareglur ESB voru hannaðar fyrir risavaxna banka í Þýskalandi og Frakklandi, en ekki fyrir smátt fjármálakerfi á norðurslóðum. Þær hafa takmarkað sveigjanleika íslenskra banka, hækkað kostnað og dregið úr getu þeirra til að þjónusta heimili og fyrirtæki. Orkuskiptareglur ESB hafa hækkað kostnað á innfluttum byggingarefnum, sem skilar sér beint inn í húsnæðisverð. Byggingarreglur ESB hafa leitt til þess að hönnuðir eru neyddir til að skrá inn erlenda framleiðslulosun sem á sér ekki stað á Íslandi, og byggingafulltrúar verða að hafna byggingaáformi ef þessi gervilosun er „of há “. Þetta er kerfisvilla sem leiðir til þess að byggingar verða dýrari, ekki vegna innlendrar losunar, heldur vegna innfluttra orkuskipta sem íslensk heimili eru látin borga fyrir.

Þessi þróun er hluti af stærri mynd: Orkupakkar 1–3, og væntanlegur Orkupakki 4, hafa bundið Ísland við orkustefnu ESB sem var aldrei hönnuð fyrir land sem er sjálfbært í orku, framleiðir rafmagn á lágu verði og hefur engin tengsl við evrópska raforkumarkaði. Orkupakkarnir hafa fært vald yfir íslenskum orkumálum til ACER, stofnunar sem Ísland á enga fulltrúa í. Þeir hafa skapað lagalega óvissu um hvort Ísland geti stýrt eigin orkuverði, eigin orkuauðlindum og eigin orkustefnu. Þeir hafa aukið kostnað á innfluttum byggingarefnum og innfluttum iðnaðarvörum. Þeir hafa bundið Ísland við orkuskiptaverkefni sem eru fjármögnuð af neytendum í Evrópu — og nú einnig af neytendum á Íslandi.

Orkupakkarnir hafa einnig hækkað framleiðslukostnað í Evrópu. Með því að færa raforkuverð yfir á sameiginlegan markað ESB, gera ETS óhjákvæmilegt, krefjast dýrra orkuskipta og tengja lönd inn á evrópska raforkumarkaði, hafa þeir hækkað kostnað orkufreks iðnaðar. Þetta hefur leitt til lokunar á stálverksmiðjum, álverksmiðjum og sementverksmiðjum í Evrópu. Kostnaðurinn skilar sér beint inn í verð á innfluttum byggingarefnum, sem Ísland þarf að kaupa. Þannig eru íslensk heimili og fyrirtæki látin borga fyrir orkuskipti í Evrópu, þótt íslenskar byggingar séu í reynd nánast kolefnislausar.

Þessi lagalega óvissa tengist beint bókun 35, sem er stærsta lagalega áhætta sem Ísland stendur frammi fyrir. Bókunin gerir Ísland skaðabótaskylt gagnvart ESB ef íslensk lög rekast á ESB‑reglur. Hún er nú þegar farin að valda áhyggjum innan stjórnsýslunnar, og Alþingi mun taka hana fyrir á næstunni. Ef ESA myndi ákveða að beita bókun 35 vegna innleiðingar eða vaninnleiðingar, gæti Ísland staðið frammi fyrir skaðabótakröfum sem nema tugum milljarða króna. Þetta er áhætta sem engin ástæða er til að bera, sérstaklega þegar ábati EES er mjög lítill og 1972 samningurinn tryggir nánast allan útflutningsábata.

Í ljósi þessa er mikilvægt að átta sig á því að Ísland á raunhæfa valkosti utan EES. Ísland er aðili að EFTA, sem gerir landinu kleift að semja fríverslunarsamninga við önnur lönd. Ísland hefur þegar gert fríverslunarsamninga við Bretland, Kína og Indland, sem tryggja tollfrjálsan aðgang að mörkuðum sem eru stærri en ESB. Ísland gæti samið um fjórfrelsið eða frjálsa för vöru, þjónustu, fjármagns og fólks, án þess að vera bundið af bókun 35 eða innleiðingu ESB reglugerða. Þetta er raunhæfur kostur sem Sviss hefur nýtt sér í áratugi og sem Noregur hefur ítrekað skoðað.

Í ljósi þess að EES hefur íþyngt íslensku atvinnulífi, hækkað húsnæðisverð, bundið Ísland við orkustefnu ESB, takmarkað sveigjanleika fjármálakerfisins, aukið stjórnsýslukostnað og skapað lagalega áhættu sem engin ástæða er til að bera, er eðlilegt að spyrja: Er EES‑samningurinn orðinn klafi á Íslendinga? Ábati EES er lítill, kostnaðurinn er mikill, kerfisvillur eins og LCA‑kerfið eru bein afleiðing innleiðingar ESB reglna, bókun 35 er lagaleg áhætta og Ísland á raunhæfa valkosti utan EES. Í ljósi þess að Alþingi stendur nú frammi fyrir bókun 35 og mögulegri innleiðingu Orkupakka 4 er eðlilegt að velta því fyrir sér hvort rétt sé að segja upp EES samningnum og gera það sem fyrst.

Árborg 23. September 2026

Höfundur er byggingafræðingur.