Banda­ríkin ein á­stæða þess að Ís­lendingar eru eftir­bátar Norður­landanna

Þrátt fyrir þetta hefur gengið erfiðlega að fá ónotað land til að breyta aftur í mýri á sama tíma og stjórnvöld keppast við að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda.

Mikil töf hefur orðið á vottun kolefniseininga Votlendissjóðs sem er ætlað að auka fjárhagslegan hvata landeigenda sem vilja endurheimta votlendi. Vonir voru bundnar við að vottuð endurheimt gæti hafist fyrir lok ársins 2023 en í dag eru enn minnst tvö ár þar til það verður mögulegt.

Mun meiri losun á Íslandi

Nettólosun gróðurhúsalofttegunda nam 33 tonnum koldíoxíðígilda á hvern íbúa á Íslandi árið 2022 en til samanburðar eru önnur Norðurlönd með nettólosun undir 10 tonnum á mann.

Þetta sýna tölur Umhverfis- og orkustofnunar sem bendir á að þennan mismun megi að stórum hluta skýra með óvenjumikilli losun vegna landnotkunar á Íslandi og þá einkum frá þurrkuðu votlendi.

Ef öll losun frá landnotkun væri undanskilin (sem inniheldur meðal annars framræst votlendi) reiknast losun Íslands um 12 tonn á mann.

Mikil losun frá landi er ekki eina skýringin á því að meira magn gróðurhúsalofttegunda er losað á hvern íbúa á Íslandi. Rannsókn bendir til að útblástur tengdur bifreiðanotkun, ferðalögum, vörum og þjónustu sé meiri hjá meðal íbúa hér en í Danmörku, Finnlandi, Noregi og Svíþjóð.

Loftslagsráð segir umtalsverða möguleika felast í því að auka umfang endurheimtar votlendis og þurrlendis á Íslandi auk skógræktar til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og auka bindingu í jarðvegi og gróðri.

Ingunn Agnes Kro, formaður stjórnar Votlendissjóðs, segir það annan kost við endurheimt votlendis að áhrifin sjáist á mjög stuttum tíma.

„Frá því að þú ert búin að fylla upp í skurðina og hækka vatnsstöðuna þá gerist það bara innan daga eða vikna að losunin minnkar. Þannig að þetta er rosalega skjótvirk aðferð til að minnka losun á gróðurhúsalofttegundum.“

Fá hærra verð fyrir vottaðar einingar

Ingunn segir markmiðið með því að fá vottun fyrir kolefniseiningar að gera landeigendum auðveldara með að fjármagna slík endurheimtarverkefni á mörkuðum með kolefniseiningar. Þá fáist yfirleitt hærra verð fyrir vottaðar einingar.

„Því miður, af því að maður er rosalega óþolinmóður í þessum málum, þá tekur vottunarferlið bara ákveðið langan tíma.“

Ingunn áréttar að sama hvað vottun líði geti landeigendur sem vilji stöðva losun úr jörðum sínum ráðist í slík verkefni strax og leitað ráðgjafar hjá Votlendissjóði.

Fyllt var í skurði við Krísuvíkur- og Bleiksmýri í Hafnarfirði árið 2019 til að endurheimta votlendi á svæðinu.

Tafir hjá Landi og skógi

Að sögn Ingunnar voru vonir bundnar við að ljúka alþjóðlega vottunarferlinu á skemmri tíma en svo hafi leiðin að því markmiði breyst.

Votlendissjóður vinni náið með sérfræðingum hjá Landi og skógi (sem hét áður Landgræðslan) og hafi upphaflega ætlað að vinna með stofnunni að því að fá alþjóðlega vottun á kolefniseiningar sínar frá Verra, erlendum samtökum sem eru stórtæk í slíkum verkefnum.

Forsvarsmenn Lands og skógar hafi síðar ákveðið að breyta um stefnu og búa til sitt eigið séríslenska vottunarkerfi. Stjórn Votlendissjóðs hafi hins vegar valið að halda sig við það að fá erlenda vottun en biðin eftir ákvörðun Lands og skógar hafi tafið þetta ferli.

„Allir eru náttúru­lega að reyna að gera þetta sem best og skyn­sam­legast og stundum fer þá bara lengri tími í ákvörðunar­tökuna í staðinn fyrir að hlaupa af stað og skipta um hest ein­hvern veginn í miðri á.“

„Þannig að ég hef alveg skilning á því en svo er maður náttúrulega samt óþolinmóður,“ bætir Ingunn við.

Gangi allt eftir muni landeigendur sem ráðast í endurheimt votlendis því geta valið á milli innlendrar og alþjóðlegrar vottunar.

Votlendissjóður er sjálfseignarstofnun sem er ekki á fjárlögum og ákvað stjórn hennar í byrjun 2023 að draga úr starfsemi þar til vottunin væri loks í höfn.

Þurrkuðum upp land með aðstoð Bandaríkjastjórnar

Stuðningur Bandaríkjamanna eftir seinni heimsstyrjöldina skýrir að hluta mikið magn framræsts votlendis á Íslandi.

„Með Marshall-styrknum þá fengu Íslendingar styrki til þess að rækta upp landið og það var farið í mjög mikla þurrkun á landi, meira heldur en var þörf á út frá landbúnaðinum og landeigendur fengu greitt fyrir það þannig eðlilega var farið í þetta af fullum krafti,“ segir Ingunn.

„Þar af leiðandi erum við á Íslandi með ákveðna sérstöðu í því að við erum með miklu meira af þurrkuðu landi sem er ekki í notkun heldur en annars staðar í heiminum.“

Hún tekur fram að ekki sé til umræðu að taka land úr landbúnaðarnotkun eða eitthvað slíkt til að endurheimta votlendi.

„Við þurfum auðvitað að hafa landbúnað, matvælaframleiðslu og matvælaöryggi en við erum bara að horfa á einhverja móa sem eru ekki í notkun og eru svo borðleggjandi tækifæri til að minnka losun gróðurhúsaloftegunda á einfaldan hátt,“ nefnir Ingunn.

Landeigendur haldi að sér höndum

Ingunn segir að áhugi Votlendissjóðs liggi ekki á sölu kolefniseininga heldur á endurheimtinni sjálfri og því að búa til umhverfi sem hvetur fólk til að ráðast í slík verkefni.

„Það er bara misjafnt hvað fær fólk til að fara í endurheimt. Fyrir suma er það kannski þessi möguleiki á að geta hagnast á jörðinni sinni, sem er bara eðlilegur hlutur og ef fólk vill geta selt erlendis eða hefur meiri trú á alþjóðlegu vottuninni þá erum við að reyna að búa til þann möguleika fyrir landeigendur.“

Votlendissjóður hafi ekki átt í miklum vandræðum með að fjármagna sig með aðstoð íslenskra aðila en það hafi verið orðið erfitt að fá jarðir til að endurheimta.

„Ég hef bara fullan skilning á því að ef þú ert landeigandi og þú veist að það er eitthvað að fara að breytast í umhverfinu þínu þar sem þú getur haft meiri arð af jörðinni þinni þá heldur þú mögulega að þér höndum.“

Bætir Ingunn við að sumir landeigendur velti einnig fyrir sér hvort stjórnvöld hyggist styrkja endurheimt votlendis í náinni framtíð.

Alltaf hægt að þurrka landið aftur ef þarf

Votlendissjóður vinnur nú að því með verkfræðistofunni Eflu að búa til þá vottuðu verkferla sem þörf er á, að sögn Ingunnar. Þegar það sé tilbúið þurfi að fara með minnst eina jörð í gegnum vottunarferlið og vonast sé til að sá hluti geti hafist næsta sumar.

„Það tekur alveg tvö sumur við mælingar áður en farið er í framkvæmdina þannig að við erum að horfa á að vottunarferlinu verði ekki lokið innan tveggja ára,“ segir Ingunn.

Vottunin kallar einnig á að rannsóknir á losun frá framræstu votlendi á Íslandi hafi verið birtar í alþjóðlegum ritrýndum fræðiritum. Þetta skortir að sögn Ingunnar þrátt fyrir að ýmsar rannsóknir hafi þegar verið gerðar af innlendum sérfræðingum.

Ingunn ítrekar að þrátt fyrir þetta allt sé hægt að fara í framkvæmdir núna og bendir á að endurheimt votlendis sé ekki varanleg aðgerð. Alltaf sé hægt að þurrka mýrina upp aftur til að nýta landið.

„Í raun og veru geymast öll næringarefnin í landinu betur sem mýri en sem tún. Þannig ef þú ert ekki að nota eitthvað land þá er þetta frábær geymslukostur. Þá losar það ekki gróðurhúsalofttegundir í sama magni.“