Heim­speki og hug­mynda­heimur Kína

Helstu heimspekingar Kína voru uppi á tímabilinu 6.–3. öld f.Kr. Þeirra kenningar urðu grunnur að kínverskri menningu í þúsundir ára.

Konfúsíanismi (Rújia) setti siðferði og skyldur í forgrunn. Samkvæmt Konfúsíusi var tiltekið valdastig innan ríkisins og innan fjölskyldunnar: keisarinn átti að vera eins og faðir þjóðarinnar, faðirinn átti að bera ábyrgð á fjölskyldunni og börnin skulduðu foreldrum sínum virðingu og umhyggju. Þetta var hugmynd sem skapaði stöðugleika en gerði jafnframt heildina mikilvægari en einstaklinginn.

Daóismi (Daojia) lagði áherslu á milda stjórnun og að láta hlutina flæða í samræmi við náttúruna og veginn (Dao). Þar var hugmyndin að besta stjórn sé sú sem finnur jafnvægi án mikillar þvingunar. Þetta virkar andstætt konfúsískum aga en saman urðu þessar kenningar að jafnvægi milli reglu og sveigjanleika.

Síðar blandaðist búddismi inn í kínverska menningu. Hugmyndir um líf sem samfellda keðju orsaka og afleiðinga, þar sem allt er samofið, féllu vel að kínverskri heildarhugsun. Einstaklingurinn var ekki aðalatriði, heldur þáttur í stærra samhengi.

Þessar þrjár kenningar – konfúsíanismi, daóismi og búddismi – runnu saman í það sem stundum er kallað „þrjú trúarheimspekileg kerfi í einu“. Þær mótuðu ekki aðeins trú og siðferði heldur líka stjórnsýslu, menntun og samfélagsgerð í Kína.

Öld niðurlægingar (19. öld)

Á 19. öld lenti Kína í hörðum samskiptum við Vesturlönd og Japan. Evrópuríki sóttust eftir kínverskum vörum – tei, silki og postulíni – en Kína hafði lítinn áhuga á vörum þeirra. Þess vegna myndaðist viðskiptahalli sem Bretar leystu með innflutningi á ópíum frá Indlandi. Þegar kínversk stjórnvöld reyndu að stöðva innflutninginn hófust ópíumsstríðin (1839–42 og 1856–60).

Niðurstaðan var röð ósanngjarnra samninga sem opnuðu kínverskar hafnir fyrir útlendingum, veittu þeim lagalegan rétt yfir ríkisborgurum sínum innan Kína og skertu fullveldi Kína. Hong Kong var afsalað Bretum 1842 og síðar bættust fleiri leiguhéruð við. Japan tók Taívan árið 1895 og síðar stór svæði í Manchúríu. Þannig var Kína orðið hálfgerður leiksoppur nýlenduveldanna, þó að það héldi formlegu sjálfstæði.

Þetta tímabil, oft nefnt „öld niðurlægingarinnar“, markaði djúp sár í þjóðarminni Kínverja. Hugmyndin um að rísa á ný, verða sterkt ríki og aldrei aftur láta beygja sig fyrir útlendingum, hefur verið leiðarstef kínverskrar stjórnmálahugsunar fram á þennan dag.

Tilraunir með lýðræði (1911–1949)

Árið 1911 féll síðasta keisaraveldið, Qing-ættin, og Sun Yat-sen stofnaði lýðveldið Kína. Hugmyndir hans byggðu á þjóðernishyggju, lýðræði og lífsafkomu en lýðræðisfyrirkomulagið entist skamman tíma. Kína klofnaði í áhrifasvæði herforingja og undir stjórn Chiang Kai-shek varð lýðveldið í reynd einflokkastjórn. Borgarastyrjöld við kommúnista endaði með sigri þeirra 1949 en Guomindang flúði til Taívan þar sem lýðræði tók síðar að þróast.

Upphaf kommúnistastjórnarinnar (1949–1958)

Þegar kommúnistar tóku við völdum árið 1949 var Kína í rúst eftir áratugi styrjalda, nýlenduaðgerða og hernáms Japana. Fyrstu árin fóru í að endurreisa samfélagið, með mikilli aðstoð Sovétríkjanna sem sendu bæði tæknimenn og fjárfestingar. Landbúnaður var skipulagður í samyrkjubú og byrjað var að byggja upp þungaiðnað. Þessi fyrstu ár vöktu vonir um betri framtíð, þó að Kína væri enn eitt fátækasta land heims.

Stóra stökkið fram á við (1958–1961)

Árið 1958 hóf Mao Zedong herferðina sem átti að færa Kína fram yfir iðnvædd ríki á örfáum árum. Lögð var áhersla á samyrkjubúskap, bakgarðsmálmvinnslu og áætlanir sem reyndust óraunhæfar. Rangar framleiðslutölur voru skráðar til að þóknast flokksforystunni og ríkið tók frá sveitunum korn sem hefði þurft til að brauðfæða bændur.

Afleiðingin var hrikaleg: hungursneyð sem kostaði tugmilljónir mannslífa, stærsta manngerða hungursneyð mannkynssögunnar. Þungaiðnaðurinn misheppnaðist – stál úr bakgarðsstofnunum varð ónothæft – og vinnuafl var tekið frá landbúnaði. Stóra stökkið varð því ekki upphaf efnahagslegrar stökkbreytingar heldur mesta hörmung sem Kína upplifði á 20. öld.

Menningarbyltingin (1966–1976)

Eftir að Mao missti völdin að hluta hóf hann menningarbyltinguna. Rauðliðar, aðallega ungir flokksmenn, réðust á menntamenn, embættismenn og „andstæðinga byltingarinnar“. Skólar og háskólar lokuðu, bækur voru brenndar og menntamenn sendir í sveitir í „endurhæfingu“. Heill áratugur glataðist í menntun og vísindastarfi.

Þegar Mao lést 1976 lá Kína eftir með skertan mannauð, veikburða efnahag og skerta stöðu í alþjóðakerfinu.

Umbætur Deng Xiaoping (frá 1978)

Deng Xiaoping tók við forystu árið 1978 og setti fram nýja stefnu. Hann orðaði hana með orðunum: „Það skiptir ekki máli hvort kötturinn er svartur eða hvítur, svo lengi sem hann veiðir mýs.“ Með þessu átti hann við að hugmyndafræðin skipti minna máli en árangurinn.

Hann afnam samyrkjubúin og tók upp „Household Responsibility System“ þar sem bændur fengu að leigja jarðir og selja umframafurðir á markaði. Hann leyfði einkaframtak í viðskiptum og iðnaði, þó undir ströngu eftirliti flokksins. Tilraunir voru gerðar í sérstökum efnahagssvæðum, fyrst í Shenzhen, sem átti að líkjast Hong Kong. Þegar það tókst vel var fyrirmyndin endurtekin víðar.

Deng vissi að Kína skorti menntað fólk eftir menningarbyltinguna. Hann kallaði til baka þá sem höfðu lifað hana af og sendi þúsundir ungra Kínverja til náms í verkfræði og vísindum erlendis, þrátt fyrir að landið væri enn fátækt. Smám saman byggðist upp ný stétt vísindamanna og verkfræðinga.

Nútíma Kína – frá iðnnjósnum til hátækni

Í fyrstu var iðnaðurinn frumstæður og Kína sakað um að virða ekki einkaleyfi og stunda iðnnjósnir. Það var að hluta til rétt, en jafn mikilvægt var að þekking streymdi inn með kínverskum námsmönnum sem lærðu á Vesturlöndum og erlendum fyrirtækjum sem fluttu framleiðslu sína til Kína.

Með mikilli áherslu á menntun og langtímaáætlanir tókst Kína að byggja upp fjölda vísindamanna sem í dag standa í fremstu röð í ýmsum tækni- og vísindagreinum. Kína hefur þróað eigin hátæknifyrirtæki sem keppa á jafnréttisgrundvelli við þá bestu í heimi.

Heimspekin að baki umbreytingunni

Bylting Dengs Xiaoping var í samræmi við árþúsunda kínverska heimspeki. Hún var ekki örvæntingafull tilraun eins og stóra stökkið, heldur skref fyrir skref aðferð byggð á þrautseigju og langtímahugsun. Einstaklingnum var ýtt til hliðar fyrir heildina, en árangurinn nýttist öllum. Fyrst voru valin einstök svæði, síðan fleiri, og að lokum sveitirnar. Þetta endurspeglar konfúsíska hugmynd um skyldur og stigveldi, og daóíska hugmynd um að láta hlutina þróast í takt við náttúrulegt flæði. Þó að kommúnistaflokkurinn hafi ekki breytt nafni sínu er hann líkari hugmyndum Konfúsíusar en kommúnista.

Niðurlag

Saga Kína á 20. öld er saga mótsagna. Á 19. öld var landið niðurlægt af nýlenduveldum. Fyrstu lýðræðistilraunir á 20. öld misheppnuðust. Kommúnistabyltingin hóf efnahagsuppbyggingu en leiddi til hungursneyðar og menningarlegrar glötunar. Það var fyrst með umbótum Deng Xiaoping frá 1978 sem Kína fann leið til stöðugs efnahagsvaxtar.

Þessi leið var í takt við kínverska heimspeki: heildin fremur en einstaklingurinn, langtímahugsun fremur en skyndilausnir. Deng byggði á gömlum grunni en notaði nýjar aðferðir. Með því tókst að skapa þann hraða efnahagsvöxt sem Mao hafði dreymt um en aldrei náð. Í dag er Kína hátækniveldi sem stendur flestum ríkjum jafnfætis. (

Höfundur er aldraður lögfræðingur.