Trump „verður að fá“ Græn­land fyrir Elon Musk, ekki vegna þjóðaröryggis Banda­ríkjanna

Núverandi samningar á milli Bandaríkjanna, Danmerkur og Grænlands, sem og eigin utanríkis-, öryggis- og varnarmálastefna Grænlands, veita Bandaríkjunum ríflegt svigrúm til að semja um hvaðeina sem þau gætu með sanngirni vantað eða þurft frá Grænlandi. Hvað býr þá að baki yfirgangssömu orðalagi Trumps um að „eignast“ Grænland – og hvers vegna núna?

Endurteknar fullyrðingar Trumps (sjá hér, hér og hér) um að Bandaríkin „þurfi“ að „eignast“ Grænland af efnahagslegum ástæðum og vegna þjóðaröryggis eru veikar. Langstærsti hluti olíu, gass og mikilvægra málma á Grænlandi er enn í jörðu og mun líklega verða þar um fyrirsjáanlega framtíð. Ástæðan er tæknileg áskorun við vinnslu í umhverfi Grænlands, ásamt háum efnahagslegum kostnaði og umhverfissjónarmiðum. Enn fremur hefur danski utanríkisráðherrann opinberlega dregið í efa lýsingar Trumps á fjölda rússneskra og kínverskra skipa í nágrenni Grænlands. Hér er ekkert svo yfirþyrmandi eða aðkallandi að það gæti, jafnvel í ýtrustu neyð, réttlætt að Bandaríkin „eignist“ Grænland. Það er ekki einu sinni neitt sem gæti réttlætt að fórna langvarandi samböndum um samstarf við bandamenn í Danmörku og á Grænlandi. Hver er þá skýringin?

Kjarni málsins er þessi: Vegna þess að Elon Musk – sem gaf 242,6 milljónir dala í farsælt forsetaframboð Trumps árið 2024 – vill Grænland fyrir fyrirtæki sitt, SpaceX. Smá bakgrunnsupplýsingar hjálpa til við að útskýra hvers vegna. Vegna staðsetningar Grænlands og krefjandi náttúruaðstæðna hafa framfarir í nettengingum – sem er lykilþáttur í nútíma innviðum – alltaf verið hægari á Grænlandi en í öðrum heimshlutum. Tæknilegir erfiðleikar við að tengja afskekkta hluta Grænlands með ljósleiðara gera það að verkum að gervihnattanet, eins og Starlink frá SpaceX, er tilvalin lausn. Starlink er helsti drifkraftur tekna SpaceX. SpaceX tengir auðvitað ekki bara einstaka viðskiptavini við netið, heldur hagnast fyrirtækið einnig á milljarða dala samningum við bandarískar ríkisstofnanir, þar á meðal bandaríska varnarmálaráðuneytið og NASA.

SpaceX býður einnig upp á annan pakka, Starshield, sérstaklega hannaður fyrir hernaðargeirann – í raun Starlink fyrir örugg hernaðarsamskipti. Sambland af innanlandsmarkaði Grænlands fyrir nettengingar, auk tækifæra í tengingum, geimskotum og leyniþjónustu-, eftirlits- og njósnastarfsemi (e. intelligence, surveillance and reconnaissance, ISR) sem hlýst af hernaðarviðveru Bandaríkjanna á Grænlandi, er einfaldlega of ábatasamt fyrir SpaceX/Musk til að láta það fram hjá sér fara. Enn fremur hefur verið greint frá því að SpaceX stefni á hlutafjárútboð árið 2026 og að Musk sækist eftir heildarvirði upp á 1,5 billjónir (e. trillion) dala. Það leikur enginn vafi á því að ef SpaceX „eignaðist“ Grænland myndi það styðja við það markmið – sem myndi líklega gera Musk að fyrsta billjónamæringi heims (e. trillionaire).

Og það er ekki eins og SpaceX hafi ekki þegar reynt að ná þessum markmiðum með beinni og hefðbundnari aðferðum. Frá 2023 til 2025 fóru fram viðræður á milli Starlink og Tusass, ríkisrekna fjarskiptafyrirtækisins á Grænlandi sem hefur einkaleyfi á veitingu gervihnattanets og símaþjónustu. Tusass tók endanlega ákvörðun í október 2025 – en valdi samning við evrópska fyrirtækið Eutelsat OneWeb í stað SpaceX. Viðskiptamódel SpaceX – sem leyfir fyrirtækinu að segja upp áskrift „nánast án fyrirvara“ – var nefnt af forstjóra Tusass sem áhyggjuefni í viðræðunum með hliðsjón af mikilvægri þjónustu á Grænlandi. 

Bann grænlensku landsstjórnarinnar (Naalakkersuisut) frá 2024 við notkun Starlink á Grænlandi er enn í gildi. Þótt landsstjórnin hafi viðurkennt í utanríkis-, öryggis- og varnarmálastefnu sinni árið 2024 að hún þyrfti „að gera meira til að vernda mikilvæga innviði okkar og styrkja getu okkar á þessu sviði“, var hún jafnframt staðföst á því að það yrði ekki á kostnað grænlensks sjálfstæðis:

„Það er mikilvægt að tryggja að eignarhald á – og ábyrgð á – grundvallarinnviðum sé alltaf á Grænlandi. Þess vegna getum við ekki, og munum ekki, leyfa að þessir innviðir séu í eigu erlendra aðila. Þetta er nauðsynlegt fyrir öryggi fólksins okkar og samfélags okkar.“

Frá þessu sjónarhorni var ákvörðun Tusass algjörlega í samræmi við yfirlýsta stefnu landsstjórnarinnar.

Þótt skipst hafi á skin og skúrir í sambandi Trumps og Musks á síðasta ári var skoðanamunur á milli þeirra varðandi Grænland mjög litill. Þetta sýndi sig í desember 2024 þegar Trump skipaði Ken Howery sem sendiherra Bandaríkjanna í Danmörku. Tilkynningunni um skipunina fylgdi fullyrðing Trumps um að „...Bandaríki Norður-Ameríku telji að eignarhald og yfirráð yfir Grænlandi séu algjör nauðsyn“. Sem svar við tilkynningu Howery um skipunina tísti Musk: „Til hamingju! Hjálpaðu Ameríku að eignast Grænland [hláturstákni með tárum]“. Ken Howery og Elon Musk unnu báðir hjá PayPal fyrir meira en 20 árum og eru enn nánir vinir.

Í janúar 2025, á sama tíma og sonur Trumps fór í óvænta heimsókn til Grænlands, tísti Musk: „Íbúar Grænlands ættu að ákveða framtíð sína og ég held að þeir vilji vera hluti af Ameríku!“ og „Ef íbúar Grænlands vilja vera hluti af Ameríku, sem ég vona að þeir vilji, væru þeir hjartanlega velkomnir!“. Nýlega, í desember 2025, greindi Axios frá því að Musk fjármagni nú kosningabaráttu Repúblikanaflokksins fyrir miðkjörtímabilskosningarnar 2026 í fulltrúadeildinni og öldungadeildinni. Það kemur kannski ekki á óvart, í ljósi þess að gífurleg fjárframlög hans til kosningabaráttu Repúblikana árið 2024 gerðu Musk að stærsta pólitíska styrktaraðila Bandaríkjanna á þeim tíma. Einnig í síðasta mánuði lýsti Marco Rubio, utanríkisráðherra, 120 milljóna evra sekt ESB á hendur X (öðru fyrirtæki í eigu Musk) sem „árás erlendra ríkisstjórna á bandaríska tæknivettvangi og bandarísku þjóðina“.

Í ljósi þessa er augljóst að núverandi kröfur Trumps um að „eignast“ Grænland snúast miklu síður um aðkallandi efnahagsmál eða þjóðaröryggi Bandaríkjanna, heldur miklu frekar um að halda eigin stjórnmálaferli á lífi með ríflegri fjármögnun frá ríkasta manni heims.

Það er óumdeilt að Bandaríkin eiga lögmætra hagsmuna að gæta á Grænlandi – en það eru ekki aðkallandi efnahags- eða þjóðaröryggismál. Þessum hagsmunum Bandaríkjanna er heldur ekki best þjónað með því að láta þann möguleika liggja í loftinu að þeim verði náð með valdi. Í þessu tilliti er núverandi afstaða Trumps gagnvart Grænlandi beinlínis skaðleg þessum hagsmunum.

Hins vegar, við aðstæður þar sem hagsmunir Bandaríkjanna eru ekki raunverulega málið, og Grænland hefur þegar hafnað viðskiptaboðum helsta fjárhagslega bakhjarls Trumps á einu af hans mikilvægustu tekjusviðum, á sama tíma og fjárhagslegir hagsmunir hans eru gríðarlegir – þá eru yfirgangssamar kröfur Trumps um að „eignast“ Grænland fullkomlega rökréttar. En MAGA-nomics sem snúast um einka-efnahagsleg markmið fremsta milljarðamærings Ameríku eru ekki það sama og raunverulegir þjóðarhagsmunir og stjórnkænska Bandaríkjanna, sama hvað Trump vill láta okkur halda. Öryggi valdhafa er ekki það sama og öryggi ríkisins.

Árið 1940 sagði Roosevelt Bandaríkjaforseti:

„Ef siðmenning á að geta viðgengist, verða öflugri nágrannar minni þjóða að virða rétt þeirra til sjálfstæðis, yfirráð þeirra yfir eigin landsvæði og óhindruð tækifæri þeirra til sjálfstjórnar.“

Sama hugarfar er dregið saman í grænlenskum málshætti: „ekkert um okkur án okkar“. Þegar haldið er áfram verða þessar meginreglur að vera grundvöllur sambands Bandaríkjanna og Grænlands – ef Bandaríkin stefna enn að því að vinna baráttuna um hugi fólks gegn stefnumótandi keppinautum sínum. Og fyrir okkur sem erum enn fús til að verja lýðræði og almannahagsmuni gegn pólitískum áhrifum milljarðamæringa og einkahagsmunum, verðum við að styðja Grænland skilyrðislaust.

Höfundur er lektor í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands.