Að þegja yfir ó­stjórn en segja að jafn­vægi sé efna­hags­legur dóms­dagur

Við skulum fara aftur til janúar 2023. Sjálfstæðisflokkur, Vinstri græn og Framsókn sitja í ríkisstjórn. Verðbólga á Íslandi var að mælast 9,9 prósent, hækkaði um 0,85 prósent milli mánaða og hafði rúmlega tvöfaldast síðan í kosningunum haustið 2021, en hún hafði mælst 4,4 prósent í aðdraganda þeirra. Aukningin í janúar var langt umfram spár.

Svokölluð krónutölugjöld höfðu verið hækkuð um 7,7 prósent, fimm prósenta vörugjald lagt á alla nýja bíla og almennar gjaldskrár hækkaðar um fimm til sjö prósent. Þetta hafði meðal annars þau áhrif að verð á nýjum bílum snarhækkaði, alls um tæplega tíu prósent. Matarkarfan tók stökk upp á við á sama tíma og hitaveitan hækkaði sitt verð til neytenda um sex prósent. Allt í allt skýrðu gjaldskrárbreytingar ríkisstjórnarinnar allt að 0,5 prósent af aukningu verðbólgunnar samkvæmt hennar eigin mati.

Í viðtali við RÚV sagði Bjarni Benediktsson, þáverandi fjármála- og efnahagsráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins, að það hefði „óráð“ að bíða með gjaldskrárhækkanirnar og að slíkt hefði orðið beinlínis verðbólguhvetjandi. Þær væru einskiptisliðir sem myndu ekki telja beint í næstu mælingu á eftir. Þetta er sami Bjarni og hafði farið inn í kosningarnar 2021 með því að lofa því að stýrivextir myndu haldast lágir um alla eilífð ef Sjálfstæðisflokkurinn fengi áfram að halda um stjórnartaumana.

Seðlabanki Íslands brást við þessari þróun með því að hækka stýrivexti upp í 6,5 prósent í febrúar 2023. Í lok sumars sama ár voru þeir komnir í 9,25 prósent og höfðu þá sjöfaldast frá því að boðað var til kosninga haustið 2021. Áhrifin voru að heimilin þurftu að greiða marga tugi milljarða króna meira í vaxtakostnað af lánum.

Vextirnir héldust í þessum svimandi hæðum þangað til í október 2024, þegar boðað var til nýrra kosninga sem leiddu af sér hrein stjórnarskipti.

Að gera það sem þarf að gera

Nú skulum við fara aftur til nútímans. Ný ríkisstjórn hafði náð þeim árangri að verðbólga hafði mælst minni í nóvember 2024 en hún hafði gert í fimm ár. Þrátt fyrir að hún hefði aukist í jólamánuðinum, að uppistöðu vegna hækkunar á flugfargjöldum og hitaveitu á verði sínu til neytenda, þá var sú verðbólga samt lægsta slík í desember í fimm ár.

Um áramót tók gildi ein stærsta kerfisbreyting sem ráðist hefur verið í árum, ef ekki áratugum, saman á Íslandi þegar kílómetragjald var tekið upp á alla bíla. Það var gert svo hægt yrði að fjármagna vegakerfið og vinna á mörg hundruð milljarða króna innviðaskuld þess. Samhliða þurfti að breyta vörugjöldum á bíla til að brúa það risastóra gat sem ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Vinstri grænna og Framsóknar hafði búið til í þessum málaflokki og skapað skýrari hvata fyrir fleiri að kaupa rafmagnsbíla. Slík orkuskipti eru ekki einungis loftlags- og umhverfisaðgerð, heldur mikilvægt efnahagsmál. Í stað þess að flytja inn dýrt bensín fyrir verðmætan gjaldeyri ganga bílar þá fyrir grænni orku sem framleidd er á Íslandi.

Ríkisstjórnin sem sat áður hafði raunar unnið að þessari kerfisbreytingu árum saman og lagði meira að segja fram frumvarp til að innleiða hana, en skorti getu og þor til að fylgja henni eftir.

Hagkerfið er í jafnvægi

Verðbólgan jókst í janúar 2026 og mældist 5,2 prósent. Um 0,3 prósent af henni mátti rekja til gjaldabreytinga stjórnvalda, sem er aðeins meira en 0,22 prósent meðaltal slíkra áhrifa um áramót síðustu ár.

Þessi einskiptishækkun, sem skilaði verðbólgu sem er á svipuðum slóðum og hún hefur verið að meðaltali undanfarna áratugi, skilaði ekki því að Seðlabankinn hækkaði stýrivexti í liðinni viku. Hann hélt þeim þvert á móti óbreyttum í 7,25 prósentum, sem er tveimur prósentustigum undir því sem vextirnir voru þegar síðast var boðað til kosninga.

Í Peningamálum Seðlabankans, sem voru birt samhliða vaxtaákvörðun hans, komu fram fjölmargar jákvæðar sagnir um stöðu efnahagsmála. Hagvöxtur var meiri í fyrra en áður hafði verið reiknað með, eða 1,3 prósent. Hagvöxtur í ár verður meiri en áður var áætlað, eða tvö prósent. Ekkert útlit er fyrir mikla aukningu í atvinnuleysi. Þetta er að gerast þrátt fyrir ýmis efnahagsáföll í fyrra sem höfðu ekkert með ríkisstjórnina að gera og þrátt fyrir að verulega hafi hægt á fólksfjölgun. Allur hagvöxtur sem varð til undir síðustu ríkisstjórn var nefnilega drifinn af slíkri, en þegar hann var mældur á mann var hagvöxturinn enginn.

Þar kom líka fram að verðbólga hefði mælst 4,2 prósent að meðaltali á síðasta ársfjórðungi 2025, sem var minni verðbólga en Seðlabankinn hafði spáð. Raunverð íbúða og leiguverð eru að hjaðna í fyrsta sinn í langan tíma, en þeir þættir hafa verið ráðandi í að toga verðbólgu upp síðustu ár. Seðlabankinn spáir því svo „að verðbólga minnki á ný á komandi mánuðum“.

Allt bendir þetta til þess að hagkerfið sé að komast í jafnvægi í stað þess að vera stanslaust í rússíbana. Jafnvægi sem kjósendur kölluðu eftir í síðustu kosningum og sitjandi ríkisstjórn hefur fært þeim með því að leggja fram plan og fylgja því, í stað þess að vera stanslaust að bregðast við með skammtímaaðgerðum til að plástra eigið getuleysi eins og sú sem sat á undan.

Það skiptir greinilega máli hver stjórnar

En aftur til janúar 2023. Forystufólk Sjálfstæðisflokks, Framsóknar og Miðflokks fylkti sér ekki í pontu Alþingis á þessum tíma til að mála upp mynd af einhvers konar efnahagslegum dómsdegi, í næstum tveggja stafa verðbólgu sem átti eftir að leiða af sér næstum tveggja stafa stýrivexti. Þau sökuðu ekki ríkisstjórnina um óskhyggju, afneitun og ímyndaðan veruleika líkt og þau gera í dag. Pólitíska hægrið málaði ekki skrattann á vegginn í fullkomnu yfirprjóni þrátt fyrir að mánaðarhækkunin þá hafi verið meiri en mánaðarhækkunin nú og áhrif gjaldahækkana stjórnvalda sömuleiðis líka.

Framkvæmdastjóri Viðskiptaráðs fór ekki í viðtal eftir viðtal með vísifingur á lofti þar sem hann kenndi stjórnvöldum um verðbólguna. Formaður Samtaka atvinnulífsins skrifaði ekki brúnaþung bréf til forsætisráðherra þar sem hann krafðist þess að fá aðild að ríkisstjórn sem hann var ekki kosinn í til að takast á við bráðavanda í efnahagslífinu, og klagaði svo í Morgunblaðið þegar honum var ekki svarað. Allir leiðarar í hægri pressunni fjölluðu ekki um að setja þyrfti upp einhvers konar nýja samstarfsvettvanga um ákvarðanatöku í samfélaginu svo að öflin sem kosin voru burt í kosningunum 2024 kæmust aftur að völdum í gegnum bakdyr.

Auðvitað er skýrt plan í gangi

Það er ekki bara frasi að segja að hér sé plan í gangi. Ábyrgt stjórnmálafólk með hagsmuni heildarinnar og framtíðarinnar að leiðarljósi vinnur nefnilega þannig, til lengri tíma og í öruggum skrefum.

Það var ákveðið að innleiða ábyrga efnahagsstefnu, taka til í kerfum, hætta að reka ríkissjóð á yfirdrætti, hagræða þar sem hægt var að hagræða, innheimta sanngjarnar tekjur af nýtingu náttúruauðlinda, leggja fram fjármagnaða og raunhæfa samgönguáætlun sem mun rjúfa kyrrstöðu í nýframkvæmdum, ráðast í að laga velferðarkerfin en skila samt hallalausum fjárlögum á næsta ári í fyrsta sinn síðan 2019. Það var ákveðið að fara í markvissar og stórtækar aðgerðir á húsnæðismarkaði eftir að húsnæðisverð hafði hækkað meira hér en í öllum öðrum OECD-ríkjum áratuginn á undan. Allt þetta er þess eðlis að skapa aðstæður og forsendur til að halda áfram að lækka vexti, heimilum og fyrirtækjum landsins til heilla.

Ráðist var í allar þessar aðgerðir á innan við einu ári. Þær eru ábyrgar og miða að því að innleiða stöðugleika og eðlilegan hagvöxt sem byggir ekki einungis á fólksfjölgun, líkt og var síðustu sjö árin áður en skipt var um fólk og flokka í brúnni. Í ofanálag er verið að móta atvinnustefnu til tíu ára í fyrsta sinn í Íslandssögunni þar sem áherslan verður á framleiðni sem fjölgar störfum út um allt land, eykur samkeppnishæfni Íslands, eflir hagvöxt og skilar hinu opinbera stórauknum tekjum sem geta nýst til að fjárfesta enn meira í velferð og innviðum.

Með þessu öllu er verið að undirbúa Ísland fyrir sókn sem nýtist öllum. Það kann vissulega að vera mörgum fjarlægt enda eru flestir vanir því að vera með stjórnarherra sem hafa það fyrst og síðast sem markmið að verja kerfi sem gagnast fámennum hópi efst í tekju- og eignarpýramídanum.

En þannig er málum háttað og Íslendingar sem heild munu uppskera ríkulega á þessu kjörtímabili.

Höfundur er framkvæmdastjóri þingflokks Samfylkingarinnar.