Kerfi án for­sendna skilar ekki árangri

Þegar skólakerfið verður fyrsta og síðasta úrræðið

Það er ákveðin þversögn fólgin í því hvernig við tölum um skólann. Annars vegar segjum við að skólinn eigi fyrst og fremst að sinna námi og menntun. Hins vegar hefur skólakerfið í auknum mæli orðið ábyrgara fyrir fleiri og fjölbreyttari verkefnum, verkefnum sem tengjast félagslegum aðstæðum, geðheilbrigði, áföllum, tungumálum og samþættingu. Þetta er ekki gert af illum ásetningi, þvert á móti. En spurningin sem við þurfum að þora að spyrja er þessi: hvar liggja raunveruleg mörk skólakerfisins?

Í síauknum mæli hefur skólinn orðið fyrsta viðbragðskerfi samfélagsins, og í sumum tilvikum það eina. Þegar aðrar stoðir velferðarkerfisins ná ekki að bregðast tímanlega við, eða þegar aðgengi að sérhæfðri þjónustu er takmarkað, endar vandinn oft inni í skólastofunni. Þar sitja kennarar og annað starfsfólk sem vilja gera sitt besta, en hafa hvorki úrræði né umboð til að leysa þann margþætta vanda sem þeim er falið að takast á við.

Skólinn sem samfélagslegt öryggisnet

Það er engin ný hugmynd að skólinn gegni mikilvægu félagslegu hlutverki. Hann er einn af fáum stöðum þar sem börn mæta reglulega og þar sem mögulegt er að veita stuðning og greina vandann snemma. Vandinn skapast hins vegar þegar skólinn verður bæði upphafs- og endapunktur þjónustunnar, án þess að nægileg samvinna eða stuðningur fylgi frá öðrum kerfum.

Í dag blasir við að grunnskólar takast í vaxandi mæli á við mál sem krefjast þverfaglegrar nálgunar: samspil skóla, félagsþjónustu, heilbrigðiskerfis og stundum barnaverndar. Þegar slíkt samstarf er veikt eða tafir verða í kerfinu, lendir ábyrgðin óhjákvæmilega hjá skólanum. Þar er hins vegar ekki alltaf sú sérþekking né mannafli til staðar sem þarf til að mæta þörfum barna sem glíma við flókin og langvinn vandamál.

Sérúrræði undir auknu álagi

Þetta á ekki síst við um sérhæfð skólaúrræði, sem upphaflega voru hönnuð til að veita afmörkuðum hópi barna markvissan stuðning. Þegar slík úrræði taka í auknum mæli við mjög þungum og margþættum málum, oft án þess að aðrar þjónustugreinar komi með í verkið, skapast hætta á að úrræðin teygi sig út fyrir hlutverk sitt og getu.

Afleiðingarnar eru tvíþættar. Annars vegar fá börn sem þurfa víðtækari og samþættri þjónustu ekki þann stuðning sem þau raunverulega þurfa. Hins vegar lengjast biðlistar eftir sérúrræðum fyrir börn sem hefðu getað notið mikils ávinnings af snemmtækri og markvissri íhlutun innan ramma skólakerfisins. Þetta er ekki gagnrýni á starfsfólk eða ásetning, heldur á skipulag og forgangsröðun.

Kennarinn í miðju kerfisins

Kennarar standa því oft í þeirri stöðu að sinna samtímis kennslu, félagslegum stuðningi og hlutverki bráðabirgðarlausnar við vanda sem þeir bera hvorki ábyrgð á né hafa fengið fullnægjandi þjálfun eða úrræði til að takast á við. Þetta er ástand sem til lengdar er hvorki sanngjarnt gagnvart starfsfólki né börnum og grefur undan gæðum náms og stuðnings, bæði fyrir nemendur og starfsfólk.

Margir upplifa að ætlast sé til að skólinn axli ábyrgð á vanda sem á sér rætur utan hans eigin starfssviðs og viðhaldi starfsemi þrátt fyrir skort á viðeigandi úrræðum. Slík krafa leiðir óhjákvæmilega til aukins álags, kulnunar og þess að faglegt starf kennara þrengist, sem ætti að gefa tilefni til alvarlegrar ígrundunar.

Þörf á heiðarlegu samtali

Það sem vantar í umræðuna er ekki mannúð eða vilji til að hjálpa. Það sem vantar er heiðarlegt samtal um getu kerfisins, mörk þess og skýra ábyrgðarskiptingu. Ef skólakerfið á að gegna jafn víðfeðmu hlutverki og raun ber vitni, verður að tryggja að stuðningur, mannafli og samvinna fylgi í kjölfarið. Annars er hætta á að góðir ásetningar breytist í kerfisbundið álag sem engum þjónar til lengdar.

Mörk skólans og samfélagsleg ábyrgð

Þetta snýst ekki um að draga úr mikilvægi skólans né hafna samfélagslegri ábyrgð. Þvert á móti kallar raunveruleg ábyrgð á að við viðurkennum mörk skólakerfisins og tryggjum að það beri ekki eitt og sér ábyrgð sem tilheyrir fleiri stoðum velferðarkerfisins. Skólinn getur ekki verið allt í senn, fyrsta úrræðið, síðasta úrræðið og eina úrræðið. Börn eiga skilið kerfi sem vinnur saman af festu og skýrleika, og starfsfólk á skilið umboð, úrræði og stuðning til að sinna sínu hlutverki af fagmennsku.

Til lengri tíma er hætta á að slíkt fyrirkomulag veiki bæði gæði náms og stuðnings og geri skólakerfið síður í stakk búið til að sinna því meginhlutverki sem því er ætlað. Þegar kennarar eru í auknum mæli krafðir um að axla ábyrgð á hlutverki sem liggja utan þeirra faglega verksviðs, dregur það óhjákvæmilega úr þeim tíma, þeirri orku og þeirri faglegu einbeitingu sem kennsla krefst. Það ætti því ekki að koma á óvart þótt árangur nemenda endurspegli ástand kerfis þar sem kjarnahlutverkið hefur smám saman verið sett til hliðar. Það er ekki sanngjarnt að ætlast til árangurs af kerfi sem hefur verið svipt grundvallarforsendum sínum.

Höfundur er meistaranemi í kennslufræði við Háskóla Íslands.