Þegar Bítla­kynslóðin verður gömul

Í upphafi þriðja æviskeiðsins bíður elli kelling handan við hornið með sínar ljótu krumlur, ef hún hefur ekki þegar náð að læsa klónum í kallinn. Við sem erum fædd á eftirstríðsárunum, þegar einhverjir fjölmennustu árgangar íslenskra barna horfðu fyrst framan í heiminn, stóðum örugglega flest í þeirri trú að stjórnvöld gerðu sér fullkomlega grein fyrir því að á þriðja áratug 21. aldar kæmu flestöll þessara barna til með að verða lögbundin gamalmenni.

Þegar þessi stund rennur svo upp kemur á daginn að allir verða mjög hissa.

Fyrirsjáanleikinn alger. Fyrirhyggjan engin.

Lengi vel var ég svo ungur, að minnsta kosti í anda, að öldrunarmál voru eins og skip í fjarska, eitthvað sem þyrfti að leiða hugann að í framtíðinni. Trúin á að stjórnvöld í sjö tugi ára hefðu gert ráðstafanir til að taka þessari fjölmennu kynslóð Bítlatímans og hippanna opnum örmum í ellinni var slík að ég sá fyrir mér huggulega bústaði fyrir aldraða með hljómflutningsgræjum og vandaðri hjúkrunar- og stuðningsþjónustu þar sem við sætum í ruggustólum og hlustuðum á I Can’t Get No… með Rolling Stones og önnur svipmikil lög löngu liðinna daga, meðan einhver kæmi með pillurnar, annar tæki púlsinn og sá þriðji hirti táneglurnar.

Þetta er ekki að raungerast.

Kerfið er í fleirtölu

Íslensk stjórnvöld vilja að fólk geti búið heima hjá sér eins lengi og það getur þegar aldurinn færist yfir, en þjónusta við gamla fólkið er dreifð á milli margra kerfa og vandanum að verulegu leyti varpað yfir á aðstandendur. Fyrir margt ungt fólk sem á aldraða foreldra er það eins og happdrættisvinningur af stærri gerðinni að fá jákvætt svar við dvöl á hjúkrunarheimili. Hundruð aldraðra liggja á bráðadeildinni og á ýmsum deildum sjúkrahúsa sem ættu í raun að vera á hjúkrunarheimilum eða heima með viðeigandi stuðningi.

Tæpast getur lausnin falist í því eingöngu að byggja fleiri hjúkrunarheimili. Slík uppbygging er bæði kostnaðarsöm og krefst mikils mannafla sem nú þegar er skortur á. Auk þess vilja flestir eldri borgarar búa heima eins lengi og unnt er. Lykilspurningin er því þessi: hvernig getum við byggt upp sterkari og skilvirkari heimahjúkrun sem gerir fólki kleift að lifa sjálfstæðu og sómasamlegu lífi lengur?

Veikleiki íslenska velferðarkerfisins er sá að það er í fleirtölu. Það er ekki eitt kerfi heldur mörg. Heimahjúkrun er á vegum ríkisins í gegnum heilsugæsluna. Heimaþjónusta – aðstoð við daglegt líf – er á vegum sveitarfélaga. Sjúkrahús eru í ríkisrekstri. Hjúkrunarheimili eru fjármögnuð af ríkinu en oft rekin af sjálfseignarstofnunum eða sveitarfélögum. Endurhæfing er á enn öðrum vettvangi.

Fyrir einstakling sem þarf aukna þjónustu þýðir þetta að mörg kerfi koma að málinu samtímis, sérhvert með eigið skipulag, fjármagn og reglur. Afleiðingin getur orðið sú að enginn ber raunverulega ábyrgð á heildarmyndinni.

Um langt árabil hefur verið talað fyrir því að þjónusta við aldraða þyrfti að vera samþættari og ábyrgðin skýrari. En það gerist lítið. Ein leið til að ná því gæti verið að styrkja sveitarstjórnarstigið, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu. Ef sveitarfélögin bæru gæfu til þess að sameinast gætu þau orðið margfalt öflugri eining með burði til að taka meiri ábyrgð á þjónustu við aldraða. Slíkt sveitarfélag gæti skipulagt heimahjúkrun, félagsþjónustu, endurhæfingu og þjónustuíbúðir sem eina heild í stað þess að þjónustan væri dreifð á milli margra kerfa.

Með slíkri nálgun væri einnig hægt að byggja upp öflug hverfisteymi sem fylgdu einstaklingum yfir lengri tíma. Það myndi auka samfellu í þjónustu, bæta upplýsingaflæði og gera starfsfólki kleift að bregðast fyrr við þegar heilsu eða aðstæður fólks breytast.

Öldrun þjóðarinnar er ekki vandamál sem hægt er að fresta. Spurningin er ekki hvort við þurfum að breyta skipulagi þjónustu við aldraða heldur hvernig við gerum það. Ef okkur tekst að byggja upp sterkari og samþættari þjónustu í heimahúsum getum við bætt lífsgæði fólks og nýtt betur þá fjármuni og mannafla sem samfélagið hefur. Það þarf hins vegar pólitískt hugrekki til að endurskipuleggja kerfið og hugsa þjónustuna fyrst og fremst út frá lífi fólks, ekki stofnunum.

Áhyggjulaust ævikvöld, hvar er það?

Höfundur er fyrrverandi frétta- og dagskrárgerðarmaður.