Nánari skýringar á ólög­mæti verð­tryggingarinnar

Óumdeilt er í peningahagfræðinni að vísitala neysluverðs er ekki bær til mats á rýrnun innra virðis greiðslumyntar. Þetta er grundvallaratriði sem Seðlabanki Íslands vanvirðir í peningastjórn sinni og þetta er grundvallaratriði sem Seðlabanki Íslands og hagfræðingar hagfræðideildar Háskóla Íslands hafa vanvirt til áratuga í leiðbeiningaþjónustu sinni við almenning og Alþingi Íslendinga. Sennilega er þó ekki um vísvitandi vanrækslu að ræða heldur fádæma vankunnáttu og vanhæfni hinna íslensku samanborið við fremstu peningahagfræðinga frjálsra hagkerfa.

Vanvirðing við ofangreint grundvallaratriði hagfræðinnar hefur leitt til reglulegs efnahagsójafnvægis, með verðbólgu og hávöxtum í íslensku hagkerfi og kjánalegrar og ólöglegrar lagasetningar um verðtryggingu neytendalána. Kreppuverðbólgan sem við nú sitjum í er bein afleiðing vanvirðingar Seðlabanka Íslands við þetta náttúrulega grundvallaratriði peningahagfræðinnar.

Eftir rannsóknir á tíunda áratug síðustu aldar varð seðlabönkum frjálsra hagkerfa nema þeim íslenska ljóst að virðing við ofangreint grundvallaratriði hefur úrslitaáhrif um árangur peningastjórnunar. Ítarleg skoðun á olíukreppunum um og fyrir 1980 og kreppuverðbólgunni í kringum þær leiddi í ljós að tól seðlabanka eru ekki fallin til glímu við þann þátt hækkunar vísitölu neysluverðs sem ekki á sér rætur eða skýringar í rýrnun innra virðis greiðslumyntar.

Hagvísindin eru skýr um að greina megi hækkun vísitölu neysluverðs í tvo meginþætti. Annars vegar peningaþátt sem leiðir frá því sem kalla má kjarnaverðbólgu, þ.e. hækkun vöruverðsins sem stafar frá rýrnun innra virðis greiðslumyntar. Og hins vegar afleiðuþátt vísitölunnar þegar hækkun vísitölunnar leiðir af verðhækkun einstakra vara eða vöruflokka vegna atvika í umhverfi þeirra ótengdra peningum eða rýrnun peninga (raunhækkun).

Rannsóknirnar sýndu að kreppuverðbólgan sem myndaðist í kringum fyrrnefndar olíukreppur á síðustu öld stafaði ekki frá raunhækkun olíuverðsins heldur frá hertri peningastefnu sem svar við hækkun vísitölu neysluverðs afleiddri af raunhækkun olíuverðsins. Frá 10 áratug síðustu aldar hafa því bestu seðlabankar frjálsra hagkerfa, þar með talinn Evrópubankinn, lagt alla áherslu á að nálgast gildi kjarnaverðbólgunnar til að koma í veg fyrir ótímabæra hækkun og ofreisingu stýrivaxta. Með öðrum orðum til að koma í veg fyrir að afleiðuhluti hækkunar vísitölu neysluverðs villi sýn við stjórn peningamála.

Því miður hafa þessar rannsóknarniðurstöður vart náð að til Íslands og þess vegna er Seðlabanki Íslands ennþá að framleiða „olíukreppur“ með kreppuverðbólgu og þess vegna höfum við hagfræðilega brenglaðan lagatexta um verðtryggingu.

Í apríl árið 2000 var fimm manna nefnd með fulltrúa frá Seðlabanka Íslands skipuð til að endurskoða vaxtalög. Ný lög um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 sem byggðu á vinnu nefndarinnar voru svo staðfest af Alþingi rúmlega ári síðar eða 1. júlí 2001.

Af texta VI kafla laganna, kaflans um verðtryggingu, má merkja að hagrannsóknirnar áðurnefndu sem fram fóru áratuginn á undan, bæði í Evrópu og í Bandaríkjunum og lutu að peningastjórn og greiningu vísitölu neysluverðs í peningaþátt (kjarnaverðbólgu) og afleiðuþátt höfðu alveg farið framhjá nefndarmönnum.

Í umsögn með 13. gr. og 14. gr. laganna segir efnislega að nefndarmenn séu þeirrar skoðunar að opinberar reglur um verðtryggingu fjárskuldbindinga þjónuðu fyrst og fremst þeim tilgangi að verja almennt sparifé og lánsfé landsmanna fyrir rýrnun af völdum innlendrar verðbólgu. Tilgreining vísitölu neysluverðs til mats á rýrnun sparifjárins til ákvörðunar um lögskiptin stendur gegn niðurstöðu þeirra hagrannsókna sem áður er vísað til því aðeins annar af tveimur meginþáttum vísitölunnar tekur breytingum frá rýrnun greiðslumyntarinnar. Í þeim tilfellum og á þeim tímabilum þegar einstakar vörur eða vöruflokkar taka verðbreytingum af öðrum ástæðum en þeim sem tengjast rýrnun greiðslumyntarinnar verður verðtryggður lánasamningur afleiðusamningur. Slíkt dæmi blasir við nú þegar olíuverð og tengdar vörur eru í fasa verulegrar verðhækkunar vegna aðgerða Bandaríkjastjórnar í Íran en ekki vegna þess að greiðslumyntin sé í fasa rýrnunar. Verðtryggður lánasamningur er afleiðusamningur við þessar aðstæður hækkandi olíuverðs í samræmi við skilgreiningu á afleiðusamningum sem nefndin og lögin vísa til. Í lögum um vexti og verðtryggingu er vísað til laga um verðbréfaviðskipti nr. 13/1996 um skilgreiningu á afleiðusamningi:

„Afleiðusamningur: Samningur þar sem uppgjörsákvæði byggist á breytingu einhvers þáttar, svo sem vaxta, gengis gjaldmiðla, verðbréfaverðs, verðbréfavísitölu eða hrávöruverðs. Andvirði slíks samnings er háð breytingu þessara viðmiðunarþátta á tilteknu tímabili.“

Viðmiðunarþættir vísitölu neysluverðs eru allar vörur í körfu hennar. Þegar og ef einstakir vörur körfunnar breytast í verði vegna atvika annarra en breytinga á innra virði greiðslumyntarinnar breytist andvirði verðtryggðs lánasamnings að raunvirði. Er þá samningurinn orðinn afleiða þeirra breytinga raunverðs einstakra vara í körfunni. Að íslenskum lögum er verðtryggður lánasamningur þá afleiðusamningur að minnsta kosti á meðan vísitala neysluverðs ákvarðar lögskiptin.

Náðarhögg verðtryggingarinnar í lagalegu tilliti birtist í 2. mgr. 13. gr. laganna, sem er hluti VI. kaflans um verðtryggingu. Þar segir orðrétt:

„Afleiðusamningar falla ekki undir ákvæði þessa kafla.“

Verðtryggingin er því ólögleg fyrir þá handvömm að nefndarmennirnir sem sömdu frumvarpið og þjónuðu Alþingi þekktu ekki þá hagrænu staðreynd að hækkun vísitölu neysluverðs stafar ekki alltaf frá rýrnun greiðslumyntarinnar heldur er hún reglulega afleidd af verðbreytingum einstakra vara vegna atvika algerlega óháðra peningum og innra virði þeirra.

En óháð vanþekkingu nefndarinnar á hagþáttum vísitölu neysluverðs eru verðtryggðir lánasamningar ólöglegir að teknu tilliti til eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar, því sá hluti lögskiptanna sem er ótengdur leiðréttingu gagnvart rýrnun innra virðis greiðslumyntarinnar, þ.e. afleiðuhlutinn, er raunveruleg eignatilfærsla. Hér er um að ræða eignatilfærslu á raunverulegum eignum oftast frá skuldugum fjölskyldum til fjármálastofnana. Slík raunveruleg eignatilfærsla er á skjön við tilgang laganna um vexti og verðtryggingu, en tilgangur verðtryggingarinnar er að gera samningsaðila jafnsetta eftir leiðréttinguna í eignalegu tilliti.

En verðtryggingin er ekki bara vandamál af ofangreindum ástæðum. Verðtryggingin stangast einnig á við verðstöðugleikaákvæði laga um Seðlabanka Íslands. Því hún er verðbólguvaldandi og hamlar því miðlun peningastefnunnar. Verðtryggingin mismunar einnig handhöfum peningamagnsins. Eftir því sem verðtryggingin nær til stærra hlutfalls peningamagnsins þeim mun meira rýrnar sá hluti þess sem ekki er verðtryggður undir verðbólguþrýstingi og verðbólguhalinn verður lengri. Þess vegna, m.a., þarf íslenskt launafólk að fá örar leiðréttingu á kjörum sínum samanborið við launafólk á öðrum Norðurlöndum.

Mikilvægur hluti leiðarinnar að verðstöðugleika, lögbundnu markmiði Seðlabankans og sú réttasta og hreinlegasta að teknu tilliti stjórnarskrár, Evrópuréttar og mannréttinda er að banna verðtryggingu á neytendamarkaði með lögum. Verðtryggð lán héldu þá áfram vöxtum sínum en verðtryggingin félli niður. Til að flýta aðlögun að nýju kerfi mætti mögulega stytta þessi lán að teknu tilliti til bærilegrar greiðslubyrði. Þannig má mögulega fasa þau út á 20 árum. Sennilega munu fjármálastofnanir reyna að fá ímyndaðan eignarrétt bættan úr hendi ríkisins við afnám verðtryggingar, en það mun verða torsótt því verðtryggingin er ólögleg og slíkur eignaréttur því ekki fyrir hendi.

Höfundur er vélaverkfræðingur.