Má bjóða þér að fara eftir lögum?

„Með lögum skal land byggja” er orðatiltæki sem lang flestir Íslendingar ættu að kannast við, en þetta eru einmitt einkennisorð íslensku lögreglunnar og eru þau að öllum líkindum fengin úr Brennu-Njáls sögu. Þetta eru orð að sönnu og hafa alltaf átt við í gegnum mannkynssöguna, af því hvað er samfélag án laga?

Á Íslandi er það löggjafavaldið (Alþingi) sem setur lög og síðan er það framkvæmdavaldsins, sem sagt ríkisstjórnarinnar, að sjá um það hvernig þau lög eru útfærð, til að mynda með reglugerðum. En hver sér síðan til þess að lögunum sé framfylgt? Strangt til tekið er það hlutverk framkvæmdavaldsins, en þegar hlutirnir eru skoðaðir þá leynast, inn á milli, lög og reglugerðir sem enginn virðist sjá til þess að sé framfylgt.

Greinahöfundur rakst einmitt á eina slíka reglugerð við störf sín sem rekstrarstjóri hópbifreiðafyrirtækis, reglugerð nr. 1330/2023. Þar er um að ræða “reglugerð um opinber innkaup á vistvænum og orkunýtnum ökutækjum”, setta af Umhverfis-, orku- og loftlagsráðuneytinu árið 2023. Markmið reglugerðarinnar er að stuðla að minnkun kolefnislosunar og er margt nefnt í þeim efnum, en það sem vekur athygli greinahöfundar er að í reglugerðinni kemur fram að lágmarksinnkaupamarkmið opinberra aðila varðandi hlutfall vistvænna hópbifreiða skuli vera 65% frá 1. janúar 2026 (var 45% fyrir). Reglugerðin nær ekki einungis yfir opinber innkaup, heldur einnig opinbera þjónustusamninga um farþegaflutninga.

Í reglugerðinni kemur einnig fram að opinber aðili sem ræðst í innkaup beri ábyrgð á því að umsamin ökutæki séu vistvæn og orkunýtin í a.m.k. sama hlutfalli og lágmarksmarkmið reglugerðarinnar segir til um. En þá spyr greinahöfundur “hver passar upp á það að opinberir aðilar séu ekki að skjótast undan þeirri ábyrgð?”. Af því hann hefur tekið þátt í þónokkrum útboðum (og heyrt af enn fleiri) sem hafa átt sér stað eftir gildissetningu þessarar reglugerðar og ekki hefur verið minnst á hana í neinu þeirra. Það eru jafnvel til dæmi um það að opinberir aðilar hreinlega refsi framsæknum og metnaðarfullum hópbifreiðafyrirtækjum, þar sem þau eru dregin niður fyrir að vera of metnaðarfull þegar það kemur að orkuskiptunum í tilboðum sínum, í útboðum þar sem krafan er mun lægri en segir til um í reglugerðinni.

Er valkvætt að fara eftir lögum?

Greinahöfundur ákvað því að vinna rannsóknarvinnu til þess að komast til botns í þessu og sendi fyrirspurn á Fjársýslu ríkisins, sem hefur umsjón með útboðsmálum hins opinbera. Svarið frá Fjársýslunni var ekki ríkisstofnun sæmandi, en þar kom fram að markmið reglugerðarinnar væru einungis leiðbeinandi og að kaupendum væri í raun frjálst að fara eftir henni. Fjársýsla ríkisins sagði að það væri VALKVÆTT AÐ FARA EFTIR LÖGUM sem sett hafa verið af Alþingi Íslendinga.

Fyrir hinn almenna borgara birtist þetta kannski ekki sem eitthvað stórmál, “hverjum er ekki drullusama hvort að innkaupamarkmiði varðandi vistvæn ökutæki sé framfylgt?”. Alvarleiki málsins leynist í raun í fordæminu sem það setur og afleiðingum þess á lög sem skipta þjóðina raunverulegu máli. Það opnar á spurninguna: er það bara þessi reglugerð sem er valkvætt að fara eftir, eða er það svoleiðis fyrir þær allar? Hvar er línan dregin? Hver ákveður hvaða lögum skal fylgja og hvaða lög eru bara valkvæð? Hvernig er hægt að skilda menn að fara eftir sumum lögum, en ekki öðrum?

FÓLKI ER EKKI FRJÁLST AÐ FARA EFTIR LÖGUM; ÞVÍ BER SKYLDA TIL ÞESS!

Því líkt og Njáll á Bergþórshvoli mælti forðum: “með lögum skal land vort byggja en með ólögum eyða“.

Höfundur er fjármálaverkfræðingur og rekstrarstjóri hópbifreiðafyrirtækis.