Þór­bergur og Lax­ness í ruslinu

„Staðan í Sorpu í gær. Aðkoma að pappírsgámi. Verða þetta örlög okkar allra sem skrifum á íslensku?“ skrifar Hallgrímur á Facebook og birtir mynd þar sem vínrauða meistaraverk Þórbergs, líklega besta byrjendaverk íslensks rithöfundar, er í forgrunni.

Ekki stendur á viðbrögðum og margir súpa hveljur.

„Hryllingur“, „átakanleg sjón“, „svo sorglegt“, „ég finn til við að sjá þetta“, „þetta gengur ekki“, „dapurleg sjón“ og „hræðilegt, hef aldrei getað hent bók“.

En það kemur á daginn að vandamálið, ef svo mætti kalla þá stöðu að meistaraverki íslenskra bókmennta sé fargað með mjólkurfernum og morgunkornskössum, er ekki nýtt af nálinni. Þegar fólk flytur í minna húsnæði eða fellur frá sé einfaldlega ekki pláss fyrir allar bækurnar sem safnast saman yfir áratugina.

Gamlar barnabækur ófinnanlegar

„Flutti fyrir nokkrum árum í litla íbúð 70 fm úr húsinu mínu 260 fm og átti orðið mikið af bókum, fékk frá tengdaforeldrum og svo höfðum við safnað heilmiklu. Hvað áttum við að gera? Börnin tóku eitthvað og líka barnabörnin en margir kassar fóru í ruslagámana. Það vill enginn taka við þessu lengur,“ segir Guðrún Jóhannsdóttir í ummælum við færslu Hallgríms. Hún kannast greinilega við vandamálið eins og fleiri.

Barnabókasafnarinn María Hjálmtýsdóttir skilur sjónarmiðið en minnir á annað.

„Það er svo sem ekki pláss til að varðveita hvert einasta eintak af hverri einustu bók en það er mikilvægt að passa að hinn endinn verði ekki ofan á. Í dag eru t.d. ýmsar gamlar barnabækur svo til ófinnanlegar,“ segir María.

Bækur ósýnilegar í fasteignaauglýsingum

Salvör bendir á að breytingar sem orðið hafa á nokkrum áratugum á heimilum fólks.

„Og nú mega bækur víst helst ekki sjást t.d. á fasteignaauglýsingaglansmyndum... þó sjást þær stundum í stöflum sem undirlag undir dýrt tískuskraut. Mjög áhugavert finnst mér.“

Já, það er af sem áður var að ganga mátti að því vísu að á heimilum fólks væru heilu hillurnar af bókum. Þær væru jafnvel til marks um að þar væri vel lesið vitsmunafólk sem héldi heimili.

Sverrir Norland rithöfundur segist skilja sjokkið að sjá stórvirki í ruslinu en...

„Þetta hljóta nú að verða örlög nær allra sem skrifa, óháð tungumáli. Rýmkað til fyrir því nýja og varla hægt að varðveita hverja einustu skræðu. Frelsi líka í því að leyfa sér að losa sig við bækur öðru hverju (bara eins og tímarit). Enginn hugsar svo djúpar hugsanir að hann sé ómissandi að eilífu.“

Bók er ekki bara bók

Fríða Þorkelsdóttir ritlistarnemi, sem vakti athygli í fyrrasumar vegna útgáfu stórrar sögu í mjög litlum umbúðum, minnir á grein sína á Heimildinni sem snerti á vandamálinu og þá áminningu að bók væri ekki bara bók.

Fólk stefni oft með bókastafla í nytjagáminn hjá Sorpu og voni að aðrir eigi þess kost að gleðjast yfir að finna í Góða hirðinum og kaupa. Þar er hins vegar nóg af dóti, alltof mikið, og enda bækurnar reglulega í pappírsgámnum - eins og stórvirki Þórbergs er dæmi um.

„Fjölmargar sögur hef ég heyrt um framgöngu starfsfólks Sorpu, sem virðist ekki hika við að færa hluti úr nytjagáminum yfir í aðra gáma. Samkvæmt upplýsingafulltrúa Sorpu er ekki ákveðin stefna í þessum málum en hver og einn starfsmaður metur hvort hlutur eigi raunverulega heima í nytjagáminum eða ekki. En hvað starfa margir bókmenntafræðingar á Sorpu? Sjaldgæfustu ljóðabækur 20. aldar eru flestar mjög látlausar í útliti, jafnvel einblöðungar (Venjuleg húsmóðir eftir Dag Sigurðarson, svo dæmi sé tekið!). Þær eru með það sem kalla mætti „pappagámsútlit“,“ skrifaði Fríða í grein sinni.

„Þótt Góði hirðirinn sé fullur af bókum þýðir það ekki að við ættum að búa til nýjan pappír úr þeim sem fá ekki hillupláss hjá þeim. Hringrásarhagkerfi er nefnilega ekki alltaf hringrásarhagkerfi og bók er nefnilega ekki alltaf bara bók.“

Bókaskúr á hverri bensínstöð

En það þarf ekki að fara með bækurnar í Sorpu þótt það sé auðveldasta leiðin. Sumir benda í athugasemdum á að hafa auglýst bækur í dánarbúi og þá fengið í heimsókn fólk sem telur sig geta komið bókunum í verð, eða á góðan stað. Svo eru bókakassar víða, í það minnsta á höfuðborgarsvæðinu, þar sem skilja má eftir bækur.

Stefán Jón Hafstein stjórnarformaður RÚV segir hringrásarkerfið þó of skammt á veg komið.

„Enginn vill taka við bókum og koma áfram í hringrás. Hringrásarhagkerfið er skammt á veg komið. Smá breyting til batnaðar með textíl og veitir ekki af. Á hverri bensínstöð ætti að vera fallegur bókaskúr með hillum fyrir gefins bækur.“

Já, það eru ekki bókaskúrar á hverri bensínstöð, ekki enn, en þá má þó finna hér og þar.

„Það er bókagjafaskápur við Vesturbæjarlaug og bæði Bókin á Klappastíg og Skálda við Vesturgötu, bara til að nefna þrenna möguleika úr mínu umhverfi,“ segir Ásgeir Brynjar Torfason, lektor í viðskiptafræði við Háskóla Íslands.

Aðrir benda á Bókakaffið í Ármúla sem taki við öllum bókum og vinsi úr. Aðrir benda á Laugardalslaugina og bókastand á Sogavegi. Skilja megi eftir bækur við bókasafnið í Kringlunni, bókakassa við Hellisgerði og víðar. Aðrir nefna bókakaffið á Selfossi og Sólheima í Grímsnesi.

Ótti um bókmenntaarfinn

Ellert Grétarsson starfar á bókasafninu í Reykjanesbæ, er sannkallaður þúsundþjalasmiður safnsins, og leggur orð í belg.

„Þetta er dapurleg sjón. Ég vinn á bókasafni og reglulega er haft samband við okkur af fólki sem reynir að losa sig við bækur, t.d úr dánarbúum eða þegar eldra fólk minnkar við sig í húsnæði og ekki er lengur pláss fyrir bækurnar. Þetta endar allt í sorpbrennslunni því enginn vill taka við þessu. Vissi t.d. um 15 bókakassa úr dánarbúi sem hlutu þessi örlög nýlega. Og maður hugsar með sér hvort bókmenntaarfurinn okkar muni smám saman hverfa með þessum hætti.“

Þegar stórt er spurt. En á meðan er hægt að reyna að bjarga einhverjum eintökum eins og Mareen Ewan hefur gert á vettvangi hjá Sorpu.

„Þórbergur Þórðarson, Fjodor Dostojevskíj, Halldór Laxness, Biblían... Ég á heilt bókasafn af bókum sem ég hef bjargað frá Sorpu. Það virðist vera sem Íslendingar kæri sig ekki lengur um að lesa raunverulegar bókmenntir.“

Að lokum svarar Gunnar Smári Egilsson fjölmiðlamaður spurningu Hallgríms, hvort ruslið verði örlög allra sem skrifa á íslensku:

„Nei, bara bækurnar. Orðin rísa upp á þriðja degi.“