Dánarað­stoð og hjúkrunar­fræðingar: Hvað segja gögnin?

Meirihluti hjúkrunarfræðinga á Íslandi styður dánaraðstoð. Samt telur fagfélag þeirra ekki tímabært að heimila hana.

Fyrir Alþingi liggur þingsályktunartillaga Bryndísar Haraldsdóttur og fleiri sem felur heilbrigðisráðherra að undirbúa frumvarp um dánaraðstoð. Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga (Fíh) telur í umsögn sinni ekki tímabært að heimila hana að svo stöddu og að málið þarfnist frekari umræðu. Tilefni er til að bregðast við þeirri afstöðu.

Stuðningur innan stéttarinnar

Samkvæmt skýrslu heilbrigðisráðherra frá 2023, sem byggir á Gallup-könnun meðal heilbrigðisstarfsfólks og sjúklingasamtaka, eru 86% hjúkrunarfræðinga hlynntir dánaraðstoð, 7% hlutlausir og 7% andvígir. Niðurstöður benda til víðtæks stuðnings innan stéttarinnar.

Fíh dregur þó í efa að þær endurspegli raunverulega afstöðu hjúkrunarfræðinga og vísar til lítils úrtaks og svarhlutfalls. Sú gagnrýni byggir að mínu mati á röngum tölfræðilegum forsendum.

Tölfræðilegt mat styður niðurstöðuna

Úrtakið var 400 hjúkrunarfræðingar og 115 svöruðu (29%). Gallup notaði svokallað „lýsandi“ úrtak. Það felur í sér að þátttakendur voru valdir af handahófi (slembival) en jafnframt tryggt að dreifing væri hlutfallslega jöfn eftir aldri, kyni, sérsviðum, vinnustöðum og búsetu. Þannig aukast líkur á að úrtakið sé lýsandi fyrir þýðið í heild.

Uppgefin vikmörk voru ±3,6%. Endurútreikningur miðað við 115 svör gefur ±6,4%, sem er innan viðurkenndra marka (4-8%). Þetta þýðir að í 95% tilvika sem könnunin yrði lögð fyrir hjá úrtakinu mætti búast við stuðning á bilinu 79,6%-92,4%. Niðurstöðurnar eru því traustar og ekkert bendir til þess að veruleg skekkja hafi haft áhrif á heildarmyndina.

Í leiðbeiningum um túlkun niðurstaðna Gallup-könnunarinnar er farið yfir vikmörk og merkingu þeirra. Á Vísindavef HÍ má einnig finna útskýringar á því hvað vikmörk þýða og hvernig meta megi mögulega skekkju.

Önnur gögn sýna sambærilega þróun

Rannsókn Brynhildar K. Ásgeirsdóttur frá 2021 á viðhorfum heilbrigðisstarfsfólks á klínískum deildum Landspítalans byggði á samanburði við kannanir frá 1995 og 2010. Niðurstöður sýndu að 71% hjúkrunarfræðinga voru hlynntir dánaraðstoð. Vikmörk voru ±8,8%, sem þýðir að með 95% tölfræðilegu öryggi liggur stuðningurinn á bilinu 62% til 80%. Óákveðin voru 19% en 18% andvíg. Ritrýnd vísindagrein í BMC Medical Ethics um niðurstöður kannanna þriggja staðfesti aðferðafræði og tölfræðilegt marktæki þeirra.

Meðfylgjandi stöplarit sýnir þróun viðhorfa frá 1995 til 2021 auk Gallup-könnunar ráðuneytisins frá 2023. Skýr þróun blasir við: stuðningur hjúkrunarfræðinga við dánaraðstoð hefur aukist jafnt og þétt yfir tíma og er nú orðinn afgerandi.

Um hugtakanotkun og mögulegan misskilning

Í umsögn Fíh segir síðan:

„Að auki hefur hugtakaruglingur og þróun í íslensku máli gert allan samanburð við fyrri viðhorfskannanir um efnið ómarktækan. Gætt hefur misskilnings þegar spurt er út í dánaraðstoð og það talið hliðstæða líknarmeðferðar sem það er ekki. Til að niðurstaða könnunar endurspegli raunverulega afstöðu heilbrigðisstarfsfólks er því mikilvægt að hugtök séu rétt notuð og í samræmi við það tungutak sem notað er í heilbrigðisþjónustu.“

Þessi gagnrýni virðist vísa í einhverja aðra orðræðu en fer fram í könnununum og málfarið í þeim gefur ekki tilefni til „hugtakaruglings“. Fyrri viðhorfskannanir byggðust á skýrum lýsingum á dánaraðstoð, ekki túlkun orðsins sjálfs. Það var ótvírætt að ekki var verið að vísa til líknarmeðferðar.

Í könnun ráðuneytisins, sem byggði vissulega ekki á jafn ítarlegum skilgreiningum í svarmöguleikum, var meginspurningin svohljóðandi: „Á heildina litið, hversu hlynnt(ur) eða andvíg(ur) ert þú því að dánaraðstoð verði leyfð á Íslandi?“ Hverjum hjúkrunarfræðingi hlýtur að vera ljóst að hér er ekki átt við líknarmeðferð enda er hún þegar heimil og viðurkennd.

Eftirfylgnispurning um hvernig dánaraðstoð gæti farið fram, svo sem að læknir gefi lyf í æð eða að sjúklingur innbyrðir sjálfur lyf, útilokar enn frekar misskilning.

Í ljósi framsetningar spurninganna og fagþekkingar svarenda er afar ólíklegt að kerfisbundinn misskilningur hafi haft áhrif á niðurstöðurnar.

Samfélagslegur stuðningur

Viðhorf hjúkrunarfræðinga endurspeglar einnig breiðari samfélagslega þróun. Fjórar kannanir frá 2015 sýna stöðugan stuðning almennings: að meðaltali eru 76% hlynnt dánaraðstoð og aðeins um 7% andvíg.

Dánaraðstoð og líknarmeðferð

Í umsögn sinni vísar Fíh í niðurstöður hjúkrunarþings sem haldið var 2024. Þar leggur félagið áherslu á mikilvægi bættrar líknarmeðferðar, sem er óumdeilt og grundvallaratriði í heilbrigðisþjónustu. Lífsvirðing hefur ítrekað kallað eftir því að líknarmeðferð verði efld, óháð því hvort dánaraðstoð verður heimiluð eður ei. Dánaraðstoð þarf ekki að vera andstæða líknarmeðferðar heldur ætti að mati Lífsvirðingar að vera einn af valkostum við lok lífs.

Lífsvirðing tekur einnig undir það sjónarmið Fíh að regluverk um dánaraðstoð þurfi að vera skýrt og vandað. Reynslan í Hollandi, þar sem dánaraðstoð hefur verið heimiluð frá 2002, sýnir að slíkt er mögulegt.

Gögn kalla á næstu skref

Fíh telur að „ekki sé tímabært að heimila dánaraðstoð hér á landi og að málið krefjist frekari og dýpri umræðu.“ Lífsvirðing tekur undir mikilvægi víðtækrar umræðu enda er það eitt af meginmarkmiðum félagsins, en það eitt og sér réttlætir ekki frestun lagasetningar. Þvert á móti benda gögn og þróun viðhorfa til að forsendur séu til að taka næstu skref.

Beiðni Lífsvirðingar um fund með nýkjörnum formanni og stjórn Fíh hefur ekki enn leitt til fundar. Ef markmiðið er að efla „frekari og dýpri umræðu“ er mikilvægt að skapa vettvang þar sem ólík sjónarhorn geta mæst og unnið sameiginlega úr þeim faglegu og siðferðilegu álitaefnum sem málið felur í sér.

Áhugavert væri að fá frekari upplýsingar um hvernig Fíh hyggst halda áfram þeirri umræðu meðal félagsmanna sinna eftir hjúkrunarþingið árið 2024 og hvort til standi að kanna viðhorf þeirra með frekari hætti, sérstaklega í ljósi þeirrar gagnrýni sem félagið hefur sett fram á aðrar kannanir.

Lífsvirðing kallar eftir samtali

Ofangreindar viðhorfskannanir varpa ljósi á stuðning við dánaraðstoð en þær svara ekki spurningum um framkvæmd, faglega ábyrgð eða siðferðileg mörk. Slík álitaefni þarf að vinna sérstaklega með í áframhaldandi stefnumótun.

Lífsvirðing ítrekar ósk sína um málefnalegt samtal við Fíh um hvernig best verði tryggt að lagarammi, verklag og fagleg ábyrgð standist þær kröfur sem gera verður til jafn viðkvæms málaflokks.

Höfundur er stjórnarmaður Lífsvirðingar, sem berst fyrir lögleiðingu dánaraðstoðar á Íslandi.