Hve­nær eiga stjórn­völd að standa með eigin at­vinnu­lífi?

Undanfarið hef ég fylgst úr fjarlægð með umræðunni um Vélfag á Akureyri og þær afleiðingar sem refsiaðgerðir og tengsl við rússneska hagsmuni höfðu fyrir fyrirtækið. Ég hef ekki forsendur til að leggja mat á alla þætti málsins. Það sem hefur hins vegar vakið athygli mína er hversu lítill áhugi virtist vera af hálfu íslenskra stjórnvalda á því að standa vörð um fyrirtækið, störfin og þá atvinnustarfsemi sem um var að ræða.

Þetta rifjaðist upp fyrir mér þegar ég las frétt í Irish Times 9. maí 2026 um Aughinish Alumina-verksmiðjuna á Írlandi, sem er í eigu rússneska málmrisans Rusal og framleiðir súrál sem fer meðal annars til Rússlands. Þar kemur fram að írsk stjórnvöld hafi beitt sér á alþjóðavettvangi til að tryggja að verksmiðjan yrði undanþegin refsiaðgerðum gegn Rússlandi og vísað til þess að vernda þyrfti störf og atvinnulíf á svæðinu. Í fréttinni er jafnframt bent á að verksmiðjan veiti um eitt þúsund manns beina atvinnu og annað þúsund starfi hjá tengdum fyrirtækjum.

Fréttin úr Irish Times verður ekki síður áhugaverð í ljósi þess að sífellt meiri áhersla hefur verið lögð á samræmingu utanríkis- og öryggisstefnu ESB-ríkja. Þrátt fyrir það virðast írsk stjórnvöld ekki hika við að verja eigin atvinnuhagsmuni þegar þau telja mikið undir.

Hvort menn eru sammála þeirri afstöðu eða ekki er í sjálfu sér aukaatriði. Hitt er áhugaverðara að írsk stjórnvöld virðast líta svo á að það sé eðlilegur hluti af hlutverki þeirra að gæta hagsmuna eigin atvinnulífs þegar utanaðkomandi áföll dynja yfir.

Á Íslandi virðist stundum ríkja önnur hugsun. Þegar fyrirtæki lenda í pólitískum eða alþjóðlegum stormi verður umræðan fljótt þannig að stjórnvöld eigi helst ekki að skipta sér af neinu. Fjármálakerfið herðir skilyrði, rekstrarforsendur veikjast og störf tapast — án þess að skýrt sé hver eigi að bera ábyrgð á því að verja þá samfélags- og atvinnuhagsmuni sem undir eru. Stundum virðist jafnvel litið svo á að það sé einfaldlega hlutverk stjórnvalda að laga sig að utanaðkomandi pólitískum kröfum, fremur en að spyrja hvernig best verði gætt íslenskra hagsmuna við þær aðstæður.

Auðvitað eiga stjórnvöld ekki að bjarga hverju fyrirtæki undir öllum kringumstæðum. En það hlýtur að vera eðlilegt að spyrja hvort íslensk stjórnvöld hafi yfirhöfuð reynt að gæta hagsmuna fyrirtækisins, starfsmannanna og samfélagsins sem varð fyrir áhrifunum.

Í litlu landi skipta slík viðhorf máli — ekki síst þegar pólitískar ákvarðanir erlendis fara að hafa bein áhrif á íslenskt atvinnulíf.

Höfundur er hagfræðingur.