Fagmennska, frum­kvæði og frelsi lækna

Í tilefni af Degi lækna 17. maí 2026.

Í dag fögnum við Degi lækna í þriðja sinn. Á þessum degi árið 1719 fæddist Bjarni Pálsson sem var fyrsti sérmenntaði læknirinn og jafnframt fyrsti landlæknir Íslands. Það er því vel við hæfi að staldra við af þessu tilefni ekki einungis til að minnast sögu lækna á Íslandi heldur einnig til að hugleiða þau gildi og þá sýn sem við viljum hafa að leiðarljósi þegar við horfum til framtíðar.

Í nýlegri grein í Spítalapúlsi Landspítala ritar forstjóri spítalans um sjálfstæðan rekstur sérfræðilækna og hlutastarfsmenn. Þrátt fyrir að forstjórinn telji upp fjölda kosta sjálfstæðs reksturs og að þeir læknar starfi að hluta jafnframt á Landspítala, virðist það niðurstaða hans að ógn standi af sjálfstæðum rekstri og að slíkt vegi að getu Landspítala til að rækja lögbundið hlutverk sitt. Slík niðurstaða kemur á óvart þar sem hann sjálfur var eitt sinn farsæll hlutastarfsmaður í sjálfstæðum rekstri. Í niðurlagi greinar sinnar boðar forstjórinn stefnumótandi ákvörðun og að setja eigi læknum mörk. Það veit ekki á gott að vega að starfsánægju eða sjálfstæði lækna sem á starfa á Landspítala. Ólíklegt er að slíkar aðgerðir, verði þeim hrundið í framkvæmd, muni reynast Landspítala happadrjúgar. Líklegra er að þær hafi þveröfug áhrif.

Á undanförnum árum hefur umræða um heilbrigðiskerfið oft einkennst af skertu aðgengi sjúklinga, fráflæðisvanda, viðvarandi manneklu og vaxandi álagi sem læknar og aðrir heilbrigðisstarfsmenn starfa við. Sjaldnar hefur verið rætt um hvað það er sem gerir lækna að góðum læknum. Hvaða aðstæður þarf að skapa svo læknar vilji koma heim aftur eftir sérnám erlendis og starfa hér af krafti og metnaði, sjúklingum til heilla.

Ein af grunnforsendum góðrar læknisþjónustu er faglegt sjálfstæði lækna, að læknar fái svigrúm til að beita þekkingu sinni og reynslu til að veita sjúklingum bestu þjónustu sem völ er á. Sagan hefur sýnt okkur að framfarir verða sjaldnast til í stífu miðstýrðu umhverfi heldur þar sem fagfólk hefur frelsi til að sá hugmyndum sínum í frjóan jarðveg og sjá nýjar aðferðir og lausnir verða til. Sem betur fer hafa margar hugmyndir fengið að vaxa vítt og breitt í kerfinu, bæði í heilsugæslu, á heilbrigðisstofnunum landsins, hjá sjálfstætt starfandi læknum og á Landspítala.

Þá hafa frumkvöðlar innan læknastéttarinnar gegnt lykilhlutverki í íslensku samfélagi. Sjálfstætt starfandi læknar hafa verið frumkvöðlar síðan að fyrst var samið við Sjúkrasamlag Reykjavíkur árið 1909. Við höfum byggt upp fjölbreytta þjónustu sem létt hefur verulega á opinbera kerfinu, aukið aðgengi sjúklinga að heilbrigðisþjónustu og skapað ný úrræði sjúklingum til hagsbóta. Sjálfstæð starfsemi hefur frá árinu 1909 verið einn af hornsteinum íslenskrar heilbrigðisþjónustu. Þessi uppbygging hefur orðið til að mestu leyti vegna frumkvæðis lækna frekar en stefnumótunar stjórnvalda. Læknar hafa tekið áhættu og byggt upp fjölbreyttar læknastofur, fjárfest í tækjum og búnaði, þróað þjónustu og skapað störf, allt í þágu sjúklinga, heilbrigðisþjónustunnar og samfélagsins alls. Reynið að ímynda ykkur heilbrigðiskerfi þar sem einungis stjórnvöld hefðu ráðið för!

Réttur lækna til eigin atvinnureksturs er því ekki aðeins spurning um hagsmuni læknastéttarinnar heldur hluti af fjölbreytni, sveigjanleika og nýsköpun innan heilbrigðiskerfisins. Heilbrigðiskerfi þar sem öll þjónusta er innan miðstýrðs ramma er ekki eins lipur og sveigjanleg og sjálfstæður rekstur lækna. Blönduð kerfi, þar sem sjálfstæð starfsemi og opinber þjónusta vinna saman, eru að auki aðal einkenni heilbrigðiskerfa samfélaga sem við berum okkur saman við.

Þá ber einnig að muna að ánægja lækna í starfi er ekki aukaatriði heldur mikilvæg forsenda gæða þeirrar þjónustu sem veitt er. Læknum sem finnst að þeir hafi áhrif á eigið starfsumhverfi, njóta faglegs trausts og upplifa jafnvægi milli vinnu og einkalífs eru líklegri til að starfa lengur, starfa meira og veita betri þjónustu. Umhverfi þar sem setja á læknum skorður er líklegra til að stuðla að skorti á sveigjanleika, minna sjálfstæði og stuðla frekar að kulnun og jafnvel því að læknar dragi úr störfum sínum. Slíkt er andstætt þeim markmiðum sem allir vilja ná: Betri heilbrigðisþjónustu fyrir sjúklinga og starfsfólkið sem þar vinnur.

Í litlu samfélagi eins og á Íslandi skiptir þetta meira máli en víðast annars staðar. Við erum í samkeppni við önnur lönd um lækna. En ekki bara um lækna heldur er líka samkeppni um hugmyndir lækna, um metnað þeirra og hvaða sýn þeir hafa á heilbrigðisþjónustu framtíðarinnar. Ef íslenskt samfélag ætlar að halda í lækna þarf að búa til umhverfi þar sem þeir geta vaxið, skapað og haft áhrif. Þannig geta læknar sinnt sjúklingum sínum best og komið þeim að mestu gagni. Höft og takmarkanir eru ekki vörður til framtíðar.

Opinber heilbrigðisþjónusta og sjálfstæður rekstur heilbrigðisstarfsmanna eru ekki andstæður. Þvert á móti. Starfsemi sjálfstætt starfandi lækna er samofin opinbera kerfinu með samningum við Sjúkratryggingar Íslands. Það þarf skýra verkaskiptingu, gagnsæi og gott samstarf á milli ólíkra rekstrareininga. Þar er ég sammála forstjóra Landspítala. Háskólasjúkrahúsið gegnir lykilhlutverki, sinnir eðlilega flóknari vandamálum, kennslu og rannsóknum. Sjálfstætt starfandi sérfræðingar gegna einnig mikilvægu hlutverki við að bæta aðgengi, stytta biðlista og auka fjölbreytni þjónustunnar. Og þeir gætu svo sannarlega tekið að sér kennslu heilbrigðisstétta í auknu mæli. Öflugt heilbrigðiskerfi þarf öll þau verkfæri sem í boði eru til að sinna fjölþættum og síbreytilegum vandamálum.

Bjarni Pálsson var frumkvöðull í íslensku samfélagi og hóf með störfum sínum uppbyggingu heilbrigðisþjónustu á Íslandi. Hann var ákveðinn, gagnrýninn og leitaði eftir umbótum. Hann benti á sinnuleysi stjórnvalda og var ekki alltaf vinsæll. Þær áskoranir, sem hann stóð frammi fyrir eru enn til staðar þó af öðrum toga séu.

Framtíð íslenskrar heilbrigðisþjónustu ræðst ekki einvörðungu af fjárveitingum. Hún ræðst ekki síður af því hvort læknum sé treyst til að marka spor til framtíðar, hvort læknum séu veitt tækifæri til að sinna sjúklingum af fagmennsku, vera frumkvöðlar, skapa lausnir og standa á eigin fótum í þágu sjúklinga sinna.

Dagur lækna er því ekki aðeins dagur til að fagna sögu læknastéttarinnar heldur einnig áminning um mikilvægi þess að vernda þau gildi sem gera lækna að góðum læknum; fagmennska, ábyrgð, sjálfstæði og frumkvæði.

Í tilefni Dags lækna stendur stjórn Læknafélags Íslands og stjórn nýstofnaðs Lækningaminjasjóðs Jóns Steffensen fyrir opnum fundi í Þjóðminjasafninu í dag kl. 14. Þar verður fjallað um Lækningaminjasjóð Jóns Steffensen og lækningaminjastarf hans. Tónlistarflutningur verður undir forystu Michaels V. Clausen barnalæknis og afhentar verða viðurkenningar til lækna. Fundurinn er öllum opinn.

Læknar á Íslandi: til hamingju með daginn!

Höfundur er formaður Læknafélags Reykjavíkur, sérfræðilæknir hjá Gigtarmiðstöðinni, Lyfjagjöf og Beinstyrk og fyrrverandi sérfræðilæknir á Landspítala.