Þarf Ís­land að vera dýrasta land í heimi?

Ísland er dýrasta land í heimi. Hér borgum við 84 prósentum meira fyrir hluti og þjónustu en íbúar 27 landa í Evrópu gera að meðaltali. Þótt hér séu vissulega hærri laun en á Norðurlöndunum er verðmunurinn milli Íslands og þeirra tvöfaldur á við launamuninn. Og verðlag hér á Íslandi hækkar tvöfalt hraðar en verðlag Evrópska efnahagssvæðisins (EES) á sama tíma og íslenska krónan, verðtryggði gjaldmiðillinn sem við höfum kosið að styðjast við í þessu landi, helst sterk.

Það sem talið er upp hér að ofan er ekki ályktun byggð á engu. Þetta er ekki tilfinningapólitík til að mála upp einhverja mynd. Þetta eru einfaldlega gagnadrifnar staðreyndir úr nýrri greiningu sem hagdeild stéttarfélagsins Visku vann til að sýna Íslendingum svart á hvítu þá dýrtíð sem krónan elur af sér.

Viltu borga milljón meira í mat?

Við skulum sleppa því að bera Ísland saman við Evrópusambandið, enda lönd þess mörg og ólík í efnahagslegum styrkleika þótt þau eigi það öll sameiginlegt að vera miklu ódýrari en Ísland. Þess í stað skulum við horfa til Norðurlandanna, sem flest eru vissulega hluti af Evrópusambandinu.

Í greiningunni kemur fram að á Íslandi sé 44 prósentum dýrara að kaupa í matinn en þar. Til að setja það í raunverulegt samhengi þá kostar 20 þúsund króna matarpoki í meðaltalslandi hinna Norðurlandanna 28.800 krónur hérlendis.

Annað samhengi er að miðgildi fullvinnandi launafólks á Íslandi var um 826 þúsund krónur á mánuði fyrir skatta í fyrra. Venjuleg fjögurra manna fjölskylda eyðir tæplega 2,2 til rúmlega 3,1 milljón króna í mat á ári. Þessi fjölskylda gæti sparað sér allt að einni milljón króna í matarinnkaupum á ári byggi hún í öðru Norðurlandi.

Það eru rúmlega ein skattfrjáls mánaðarlaun aukalega fyrir meira en helming þjóðarinnar.

Hvað er eðlilegt að borga fyrir steik?

Það er hægt að halda svona lengi áfram. Kjötvörur einar og sér kosta 71 prósent meira á Íslandi en hjá nágrönnum okkar, sem þýðir að fimm þúsund króna steik hérlendis kostar undir þrjú þúsund krónum þar að meðaltali. Nýr bíll sem kostar fimm milljónir hér kostar 3,6 milljónir þar. Að fara út að borða á sæmilega verðlögðum veitingastað kostar 20 þúsund krónur hér en 15 þúsund krónur þar. Og svo framvegis.

Um það þarf ekkert að efast að þessi dýrtíð er afleiðing af því að reka okkar eigin gjaldmiðil, verðtryggða krónu. Peningastjórnun hennar hefur það markmið að halda verðbólgu í 2,5 prósentum, sem náðist síðast fyrir rúmlega sex árum.

Til að reyna að hemja verðbólguna, sem er nú við fimm prósent en fór í tveggja stafa tölu í tíð síðustu ríkisstjórnar, eru stýrivextir sífellt hækkaðir. Það hækkar fjármagnskostnað, sem hækkar verðlag sem leiðir aftur til þess að það þarf að hækka vexti aftur. Fyrir vikið er vaxtakostnaður heimila á Íslandi í öðru sólkerfi þegar hann er borinn saman við nágrannalöndin. Um það má lesa hér.

Vaxtahækkanirnar eiga líka að reyna að hemja einkaneyslu en virðast ekki gera það hjá stórum hluta þjóðarinnar sem er með sæmileg eða góð laun. Því eru láglaunafólkið og viðkvæmustu hóparnir með verðstöðugleikann sífellt á herðunum.

Svona höldum við áfram hring eftir hring.

Fákeppni eða samkeppni?

Á Íslandi ríkir fákeppni á nánast öllum mörkuðum sem heimili og fyrirtæki landsins þurfa að eiga viðskipti við. Þar keppa fáir aðilar sem stýrt er af enn færri aðilum á svipuðum kjörum um markaðshlutdeild í kerfum sem meira og minna eru lokuð fyrir samkeppni utan frá. Þessum fyrirtækjum og fjölskyldunum sem hagnast mest á þeim líður eðlilega vel í þessu kerfi og þau reyna eftir fremsta megni að verja það.

Á þeim mörkuðum þar sem er ekki fákeppni er oftar en ekki einokun, sérstaklega í matvælaframleiðslu, sem er varin erlendri samkeppni með háum tollum.

Í svona umhverfi er afar mikilvægt að arðsemiskröfum fyrirtækja sé stillt í hóf. Þannig er málum ekki háttað hér. Þvert á móti eru kröfur fyrirtækja á fákeppnismarkaði um ágóða sífellt að aukast. Þeir sem eiga íslenskt atvinnulíf, sem er í stanslausri samþjöppun, vilja að það gefi meira og meira af sér.

Tvær leiðir til að rjúfa vítahring

Þennan vítahring þarf að rjúfa. Ef við gerum það ekki þá er fyrirséð að verðlag hér á landi haldi áfram að hækka. Það mun, að mati hagdeildar Visku, leiða af sér samdrátt í útflutningi, veikingu krónu og kaupmáttarrýrnun með tíð og tíma.

Ein leið er að eigendur fákeppnisfyrirtækjanna lækki sífellt hækkandi arðsemiskröfu sína. Samþykki að græða minna. Því miður segir sagan okkur að það sé ólíklegt.

Hin leiðin er að taka af þeim valdið og skoða hvað myndi breytast við inngöngu í Evrópusambandið. Myndu skapast aðstæður fyrir alvöru samkeppni í sölu á vörum og þjónustu hér? Myndi fákeppnin og einokunin líða undir lok? Myndu verðlag og kjör verða svipuð hér og innan þess ef við göngum inn og tökum upp evru?

Að því munum við ekki komast nema með því að segja já í þjóðaratkvæðagreiðslunni í lok ágúst og hefja á ný samningaviðræður um slíka inngöngu. Marta Kos, stækkunarstjóri Evrópusambandsins, sagði í viðtali við Politico í gær að viðræður um aðild við Ísland gætu gengið afar hratt fyrir sig og að landið væri „sérstakt tilvik“. Ástæðan er sú að Ísland er þegar aðlagað að innri markaði Evrópu í gegnum EES-samninginn, er þegar aðili að Schengen, er háþróað lýðræði og með gildi sem samræmast því sem telst eftirsóknarvert í Evrópu.

Sá samningur sem kemur út úr þeim viðræðum mun svo aldrei taka gildi nema við, íslenska þjóðin, samþykkjum hann í annarri atkvæðagreiðslu ef við teljum hann ná þeim markmiðum sem hvert og eitt okkar vill ná út úr honum.

Við þetta ferli þarf enginn að vera hræddur.

Höfundur er framkvæmdastjóri þingflokks Samfylkingarinnar og áhugamaður um afnám dýrtíðar fyrir alla íslenska þjóð.