Þegar um­ræðan og stað­reyndirnar fara ekki saman

Verðbólga, háir vextir og húsnæðisvandi hafa eðlilega skapað óánægju víða í íslensku samfélagi. Um það þarf vart að deila. Stundum virðist þessi umræða leiða að einni fyrirframgefinni niðurstöðu: að vandamál okkar samfélags liggi ekki aðeins í einstökum ákvörðunum eða hagstjórn, heldur í íslenska samfélagslíkaninu sjálfu.

Í umræðu um Evrópusambandið birtist þetta sífellt oftar með þeim hætti að efnahagslegar og félagslegar áskoranir hér á landi eru settar fram sem sönnun þess að Ísland hafi einfaldlega dregist aftur úr öðrum Evrópuríkjum. Þetta er alrangt þegar litið er til alþjóðlegra mælikvarða á lífskjör, tekjudreifingu og félagslegt öryggi.

Fá ríki í heiminum mælast jafn hátt og Ísland þegar kemur að lífsgæðum, heilsu, menntun og félagslegu öryggi. Samkvæmt HumanDevelopmentIndex Sameinuðu þjóðanna (HDI) situr Ísland í efsta sæti heimslistans. Af ríkjum Evrópusambandsins er Danmörk efst í 4. sæti, en Þýskaland hæst evruríkjanna í 5. sæti.

Almenningur og stjórnmálin

Í litlu samfélagi verða tengsl milli atvinnulífs, stjórnmála og fjölmiðla einfaldlega sýnilegri en víða annars staðar. Það er ekki sjálfgefið að stuttar boðleiðir milli almennings, atvinnulífs og stjórnmála séu vísbending um spillingu eða óheilbrigð tengsl. Þær geta líka skapað meira aðhald, meiri nálægð við ákvarðanatöku og aukið möguleika almennings til að hafa áhrif.

Margir Íslendingar þekkja það af eigin raun að geta leitað beint til þingmanna eða ráðherra og fengið viðbrögðeða leiðbeiningar vegna sinna mála. Slík nálægð getur vissulega skapað áskoranir, en hún er ekki sjálfkrafa merki um óheilbrigt samfélag heldur getur líka verið styrkleiki í lýðræðislegu samfélagi þar sem almenningur hefur raunverulegan aðgang að stjórnmálamönnum.

Gini-stuðullinn og tekjuójöfnuður

Ein þekktasta alþjóðlega mælingin á tekjuójöfnuði er svokallaður Gini-stuðull. OECD, Alþjóðabankinn og Eurostat nota hann meðal annars við samanburð á tekjudreifingu milli ríkja. Ísland og önnur Norðurlönd hafa um langt árabil mælst meðal þeirra samfélaga heims þar sem tekjuójöfnuður er hvað minnstur.

Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands var Gini-stuðullinn hér á landi árið 202224,2 stig. Samkvæmt tölum frá Eurostat var Gini-stuðullinn í Noregi 27,5 sama ár. Hin Norðurlöndin þrjú voru þar á svipuðu róli og Noregur.Til samanburðar mældist stuðullinn talsvert hærri í ríkjum á borð við Þýskaland (29), Frakkland (29,8) og Ítalíu (32,7). Sum Austur-Evrópuríki, svo sem Tékkland (24,8) og Slóvenía (23,1), búa við tiltölulega jafna tekjudreifinguen eru engu að síður með mun lægri þjóðartekjur og kaupmátt á mann en Ísland. Á hinn bóginn glímatil dæmis Búlgaría (38,4),Lettland (36,2) og Litháen (34,3) við meiri ójöfnuð auk þess sem þjóðartekjur á íbúa eru verulega lægri en á Íslandi.

Þetta sýnir glöggt að Evrópusambandið er ekki eitt samræmt félagslegt eða efnahagslegt módel. Lífskjör, félagslegt öryggi og tekjudreifing ráðast af fjölmörgum þáttum og aðild að sambandinu tryggir hvorki sjálfkrafa meiri jöfnuð né betri lífskjör.

Séð í þessu ljósi verður dálítið sérstakt að lesa íslenska umræðu þar sem stundum er talað eins og Ísland standi utan allra viðmiða um félagslegt öryggi. Alþjóðlegar mælingar benda þvert á móti til þess að Ísland standi enn mjög sterkt þegar kemur að lífsgæðum, tekjudreifingu og félagslegu öryggi í samanburði við flest önnur ríki Evrópu.

Vitanlega má lengi bæta margt í íslensku samfélagi. En stórar pólitískar ákvarðanir eins og aðild að Evrópusambandinu eiga að byggjast á yfirveguðum samanburði og raunsærri umræðu.

Höfundur er hagfræðingur.