Um fá­rán­leika þess að raska grafarró þjóð­skáldsins

Það fór hrollur um marga landsmenn þegar fréttir bárust af því að hópur þjóðþekktra einstaklinga hefði lagt fram formlega beiðni til Þingvallanefndar um að fá að grafa upp jarðneskar leifar Jónasar Hallgrímssonar í þjóðargrafreitnum á Þingvöllum í þeim tilgangi að taka DNA-sýni úr beinunum, meðal annars til að skera úr um gamla þjóðsögu.

Viðbrögð Þingvallanefndar voru hárrétt og sýna nauðsynlega virðingu fyrir lögum og reglum landsin. Nefndin benti á að hún geti ekki og megi ekki veita slíka heimild nema fyrir liggi skýr dómsúrskurður. Að ætla að raska grafarró eins ástsælasta skálds þjóðarinnar vegna dægurflugna eins og framleiðslu kvikmyndar er vægast sagt fáránleg hugmynd. Grafarró á að vera heilög, og henni verður ekki fórnað á altari forvitninnar.

Áratuga reikistefna og danski bakarinn

Hugmyndin um að beinin á Þingvöllum tilheyri mögulega einhverjum öðrum en listaskáldinu góða er þó ekki ný af nálinni. Þessi þjóðsaga hefur fylgt Íslendingum í áratugi. Allt hófst þetta sumarið 1946 þegar beinin voru grafin upp úr Assistentkirkjugarðinum í Kaupmannahöfn undir stjórn Matthíasar Þórðarsonar þjóðminjavarðar. Uppgreftrinum fylgdu miklar deilur og pólitísk hringavitleysa um hvar skáldið skyldi jarðsett.

Fljótlega fóru af stað sögusagnir um innihald kistunnar. Halldór Laxness gerði þessar sögusagnir ódauðlegar á eftirminnilegan hátt í skáldsögu sinni Atómstöðinni árið 1947, þar sem látið var að því liggja að allt annað en leifar listaskáldsins góða leyndust í kistunni. Hafa menn bæði í gríni og alvöru gælt við þá kenningu að í stað Jónasar hvíli danskur bakari í þjóðargrafreitnum.

Vísindalegur möguleiki en siðferðislegt glapræði

Það er vissulega rétt að með nútíma aðferðum, eins og DNA-raðgreiningu, væri tæknilega hægt að skera úr um sannleikann. En hvar drögum við línuna? Á að opna grafir sögulegra persóna í hvert skipti sem einhverjum dettur í hug að framleiða heimildarmynd eða svala persónulegri forvitni?

Grafreiturinn á Þingvöllum er helgur staður friðar og virðingar. Að ætla að mæta þangað með skóflur og tæki til að nálgast erfðaefni án þess að fyrir liggi ríkir almannahagsmunir eða dómsúrskurður líkt og kveðið er á um í íslenskum lögum gengur gegn öllu siðferði.

Jónas Hallgrímsson gaf okkur nýja sýn á fegurð tungumálsins og nýja sýn á landið okkar og menningu þjóðarinnar. Það minnsta sem við getum gert til að launa honum er að leyfa honum að hvíla í friði í íslenskri moldu, án þess að vísindamenn og kvikmyndagerðarfólk séu að raska ró hans. Sumar leyndardómar eiga einfaldlega að fá að vera í friði.

Höfundur er hæstaréttarlögmaður.