Gjaldmiðlamálið: ís­lenski smábáturinn eða stóra skipið sem þolir ólgu­sjó?

Í meira en hundrað ár hefur íslenska krónan verið viðskiptamyntin í gegnum brim og boðaföll íslenska efnahagslífsins. Sífelldar gengisfellingar, verðbólga og óvissa sem bitnar mjög illa á almenningi.

Í þessari grein vil ég að við sjáum fyrir okkur báta og skip sem sigla um margvíslegum veðrum heimsviðskiptanna. Það má líkja krónunni við smábát í þessum ólgusjó.

Smábátur getur verið ágætur þegar veðrið er gott og sjórinn lygn. En þegar komið er út á rúmsjó alþjóðahagkerfisins reynir á hann. Hann kastast nær stjórnlaust um í öldurótinu og tekur á sig brotsjói sem hann stenst tæplega og getur ekki sótt þau mið þar sem stærstu tækifærin eru.

Þegar olíuverð hækkar, fjármálamarkaðir sveiflast eða alþjóðleg áföll dynja yfir finnur almenningur á Íslandi strax fyrir því. Vextir hækka, verðbólga eykst og kaupmáttur rýrnar.

Borðstokkar styrktir

Í áratugi hefur fjármálakerfið reynt að styrkja smábátinn. Vísitölutryggingin er eitt dæmið. Hún var hugsuð til að verja fjármálakerfið gegn verðbólgu og óstöðugleika.

En almenningur á Íslandi lendir í brimskaflinum. Við vitum ekki hversu greiðslubyrðin verður há í næsta mánuði. Almenningur gerir heiðarlega greiðsluáætlun en í ólgusjó verðbólgu erum við komin með allt aðrar greiðslur af lánum en við lögðum upp með. Ætlar almenningur og litlu fyrirtækin að láta þetta yfir sig ganga áfram?

Hverjir hafa fengið að koma sér yfir í stærra og öruggara skip?

Hér er mesta meinsemd íslensks samfélags, þar sem fáir útvaldir fá að nýta traustari gjaldmiðla á meðan almenningur er skilinn eftir. Er hér ekki gott dæmi um að sérhagsmunir séu settir ofar almannahagsmunum?

Þessi fyrirtæki eru komin um borð í stærra skip. Almenningur er hins vegar áfram í smábátnum.

Af hverju Viðreisn?

Ég gekk til liðs við Viðreisn vegna stefnu flokksins, ekki einstaklinga. Sú stefna byggir á þeirri einföldu hugsun að almannahagsmunir eigi alltaf að vega þyngra en sérhagsmunir. Að allt sé gert til að lýðræði virki og allir hafi sömu tækifæri. Að leikreglurnar séu sem jafnastar fyrir heimili, launafólk, lítil fyrirtæki og stór fyrirtæki.

Gjaldmiðlamálið snýst að stórum hluta um þetta, hvort við ætlum áfram að búa við kerfi þar sem þeir stærstu geta varið sig gegn sveiflum krónunnar á meðan almenningur ber stærstan hluta áhættunnar.

Hvað sögðu gömlu skipstjórarnir – hagspekingarnir?

Það merkilega við nýju skýrsluna um valkosti Íslands í gjaldmiðlamálum er að niðurstöðurnar eru ekki nýjar eins og kemur skýrt fram í nýrri grein Þorsteins Pálssonar.

Jóhannes Nordal, einn áhrifamesti seðlabankastjóri Íslands, taldi þegar árið 1991 að stöðugleiki fastari gengistenginga gæti vegið þyngra en möguleikinn á sífelldum gengisbreytingum.

Guðmundur Magnússon, hagfræðingur og fyrrverandi rektor Háskóla Íslands, benti árið 2001 á að gengisfelling fjölgaði ekki fiskunum í sjónum og breytti ekki raunverulegri verðmætasköpun.

Jónas Haralz komst síðar að þeirri niðurstöðu að litlir sjálfstæðir gjaldmiðlar ættu sífellt erfiðara uppdráttar í heimi stærri myntsvæða.

Nú hafa erlendir sérfræðingar komist að mjög svipaðri niðurstöðu.

Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri benti á 2022 að tásumyndir frá Tenerife væru merki um mikla einkaneyslu. Þá var hann í raun að lýsa því hvernig smæð gjaldmiðilsins gerir hagkerfið viðkvæmt fyrir sveiflum. Þegar þúsundir Íslendinga fara í sólina skiptir það meira máli fyrir lítinn smábát en stórt skip. Það er einmitt spurningin sem við þurfum að svara: Viljum við áfram sigla í smábátnum eða færa alla þjóðina um borð í stærra skip sem þolir betur öldugang alþjóðahagkerfisins?

Ummæli Ásgeirs segja allt sem segja þarf um hversu krónan er veik í hinu opna hagkerfi sem Íslendingar vilja búa við.

Efnahagsumhverfi Íslands hefur styrkst

Fyrir hundrað árum byggði útflutningur í hagkerfinu nánast eingöngu á sjávarútvegi.

Í dag höfum við öfluga ferðaþjónustu, tæknifyrirtæki, hugvit, nýsköpun og sérþekkingu sem selst um allan heim. Við höfum fleiri stoðir undir hagkerfinu en nokkru sinni fyrr.

Við erum ekki að ræða þessa framtíðarsýn vegna þess að Ísland sé veikt.

Við erum að ræða hana vegna þess að Ísland er sterkt og hefur mikla möguleika til að styrkja enn frekar samkeppnisstöðu sína.

Er kominn tími á stærra skip?

Þjóðaratkvæðagreiðslan í ágúst snýst ekki um að taka upp evru daginn eftir. Hún snýst um hvort við viljum halda áfram að kanna þann möguleika. Hvort við viljum skoða af opnum hug hvernig við tryggjum best hagsmuni komandi kynslóða.

Nú er spurningin hvort „smábáturinn“ sé enn besta farartækið fyrir þjóð sem hefur aldrei verið sterkari, menntaðri og betur tengd umheiminum.

Viljum við að öll þjóðin fái að fara um borð í stærra og traustara skip?

Skip sem þolir betur ölduganginn.

Skip sem kemst á fleiri mið.

Skip sem gefur almenningi sömu tækifæri og þeim fáu „útvöldu“ sem þegar hafa fundið sér leið út úr smábátnum.

Höfundur er viðskiptafræðingur og stjórnarmaður í öldungaráði Viðreisnar.